פֿון אונדזער עזבֿון: זלמן ווענדראָף (1877־1971)

20170802_101754_006נאָכן פּאָגראָם, וואָס איז דורכגעפֿירט געוואָרן איבער דער ייִדישער קולטור אין סאָוועטן־פֿאַרבאַנד סוף 1940ער אָנהייב 1950ער יאָרן, האָט אַ געוויסע אויפֿלעבונג זיך דערפֿילט נאָכן גרינדן דעם ליטעראַטור־געזעלשאַפֿטלעכן זשורנאַל “סאָוועטיש היימלאַנד” (1961). צווישן די עלטסטע שרײַבערס אין דער רשימה ניצול געוואָרענע איז געווען ז. ווענדראָף (דוד ווענדראָווסקי).
ער איז געבוירן געוואָרן אין סלוצק, מינסקער גובערניע.

ביז 13 יאָר האָט דוד זיך געלערנט אין חדר, ישיבֿה און בײַ פּריוואַטע לערערס. אין עלטער פֿון 16 יאָר איז ער אַוועק אין לאָדזש. זײַנע ערשטע דערציילונגען האָט ער פּובליקירט אין דער וואַרשעווער צײַטונג “דער יוד”, אין 1890. פֿון פּוילן פֿירט זײַן וועג קיין ענגלאַנד און פֿון דאָרט — קיין אַמעריקע. צו יענער צײַט איז ער שוין באַקאַנט געווען ווי אַ מחבר פֿון דערציילונגען, פֿעליעטאָנען, פֿאַרצייכענונגען און קאָרעספּאָנדענצן אין פֿאַרשיידענע אויסגאַבעס.

אין 1908 קומט דער שרײַבער צוריק קיין רוסלאַנד ווי אַ קאָרעספּאָנדענט פֿון דער אַמעריקאַנער ייִדישער פּרעסע; ער הייבט אָן אַרבעטן אין די וואַרשעווער צײַטונגען “הײַנט” און “יודישעס טאַגעבלאַט”. באַזונדערס באַקאַנט ווערט זײַן נאָמען נאָכן אַרויסלאָזן צוויי בענד דערציילונגע “פּראַוואָזשיטעלסטוואָ” (וווינונגס־רעכט) און צוויי בענד נאָוועלן “דער ברייטער שמייכל”.

אין 1915 פֿאָרט ווענדראָף אַריבער קיין מאָסקווע, און נאָך דער אָקטאָבער־איבערקערעניש אַרבעט ער אין אַ ריי סאָוועטישע אַנשטאַלטן; זעצט אַ סך איבער פּראָזע פֿון ענגליש, דרוקט אייגענע דערציילונגען. אין די 1920ער יאָרן שרײַבט ווענדראָף רעגולער פֿאַרן ניו־יאָרקער “פֿאָרווערטס”. בעת דער צווייטער וועלט־מלחמה אַרבעט ער אויף דעם ראַדיאָ, בײַם ייִדישן אָפּטייל פֿאַר אויסלענדישע טראַנסמיסיעס.

זלמן ווענדראָף ווערט אַרעסטירט אין 1948. זיבן חדשים זײַנען אָנגעגאַנגען די פֿאַרהערן, באַגלייט מיט פּײַניקונגען. מ’האָט געפֿאָדערט פֿון אים ער זאָל זיך מודה זײַן אינעם שפּיאָנירן לטובֿת עטלעכע אויסלענדישע מלוכות. לסוף, האָט מען דעם 70־יאָריקן שרײַבער פֿאַרמישפּט צו 10 יאָר תּפֿיסה. נאָך דער באַפֿרײַונג האָט ווענדראָף זיך אומגעקערט קיין מאָסקווע, וווּ ער האָט ממשיך געווען זײַן שאַפֿערישע אַרבעט.

לייענט די דערציילונג פֿון זלמן ווענדראָף “אַ ווינקל־שכן” (פֿונעם בוך “אונדזער גאַס”, מאָסקווע, 1967)

20170802_101722

אַ ווינקל־שכן

עס האָט נאָרוואָס גענומען שאַריִען אויף טאָג. אַלע אַרום מיר אינעם גרויסן, קאַלטן צימער זײַנען נאָך געשלאָפֿן. דער פּרעסער, איין האַנט פֿאַרלייגט הינטערן קאָפּ, די צווייטע — אויף דער צעכראַסניעטער באַוואַקסענער ברוסט, האָט געכאָרכלט, ווי אַ געקוילעטער. דער קאַמאַשנמאַכער, פֿאַרקערט, איז געשלאָפֿן אַזוי שטיל, אַז מע האָט זײַן אָטעם ניט געהערט. זײַן געל־בלאַס פּנים האָט אויסגעזען, ווי דאָס פּנים פֿון אַ מת. נאָך צוויי לאָדזשערס [קוואַרטיראַנטן], וואָס זײַנען געשלאָפֿן אויף איין בעט, האָבן אויסגעשנאָרכעט אַ דועט: איינער — פּרימאַ, דער צווייטר — סעקונדאַ.

איך בין זיי מקנא: מענטשן קומען פֿון דער אַרבעט מידע, אויסגעשעפּט ביזן לעצטן טראָפּן קראַפֿט, און, ווי נאָר אָפּגעגעסן, אַזוי פֿאַלן זיי אַנידער און שלאָפֿן אַליין ווי געהרגעטע. אַזוי שלאָפֿן זיי אַ גאַנצע נאַכט, נישט איבערקערנדיק זיך אַפֿילו אויף דער צווייטער זײַט, ביז די באַלעבאָסטע פֿון דער דירה וועקט זיי ניט אויף, זיי זאָלן ניט פֿאַרשפּעטיקן צו דער אַרבעט.

איך איינער נאָר שלאָף נערוועז און אומרויִק: איך בין שוין העכער דרײַ חדשים אָן אַרבעט און בין שוין שולדיק פֿאַר עטלעכע וואָכן דירה־געלט פֿאַר מײַן ווינקל. איך זע, דעריבער, ווי ווײַט עס לאָזט זיך, אויסצומײַדן מײַן באַלעבאָסטע.

נעכטן בײַ נאַכט האָב איך זיך אַרײַנגעשלײַכט, ווען די מיסיס איז שוין געשלאָפֿן. געדענקענדיק, אַז איך דאַרף אין דער פֿרי ווידער אַרויסגנבֿענען זיך פֿון דער שטוב אומבאַמערקט, בין איך די גאַנצע נאַכט געשלאָפֿן אומרויִק, אָפֿט אויפֿגעכאַפּט זיך און געקוקט צום פֿענצטער, צי איז מיר שוין ניט צײַט אויפֿצושטיין, כּל־זמן די מיסיס שלאָפֿט נאָך.

די מיסיס, מײַן באַלעבאָסטע, שרײַט ניט, ליאַמערט ניט, מאָנט בײַ מיר ניט קיין דירה־געלט, טרײַבט מיך ניט פֿון מײַן ווינקל. זי רעדט בלויז. ניט צו מיר — צו דער וועלט רעדט זי וועגן מיר, רעדט צעצויגן און נאָגנדיק.

ניט אָפּקערנדיק זיך פֿון דער מולטער וועש, איבער וועלכער זי שטייט איבערגעבויגן, אָדער פֿונעם קינדס קעפּל, וואָס זי האַלט אין צוואָגן, סקריפּעט זי אויף איר הייזעריק קולכל:

— יעדער גרינער, יעדער שלימזל מאַכט אַ לעבן אין אַמעריקע. בלויז ער איינער קאָן אין אַמעריקע קיין לעבן ניט מאַכן… מע דאַרף טאַקע זײַן דער גרעסטער שלים־שלימזל, מע זאָל אין אַמעריקע ניט קאָנען מאַכן קיין לעבן… ס’גייט מיר אין די רענט, אין די פּאָר דאָלאַרעס רענט אַ וואָך גייט עס מיר?.. נאָר ווי איז עס אַזאַ מענטש טויגעניכץ, מע זאָל ניט קאָנען מאַכן אַ לעבן אין אַמעריקע?.. אָט ווי איך אַן אומגליקלעכע אַלמנה, מאַך איך אויך אַ לעבן אין אַמעריקע!.. האַלט איך לאָדזשערס, וואַש איך זייער וועש, קאָך איך פֿאַר זיי, אַרבעט שווער, אָבער איך מאַך אַ לעבן… וואָס פֿאַראַ שלימזל דאַרף מען זײַן, מע זאָל אין אַמעריקע ניט קאָנען מאַכן קיין לעבן…

אַזוי רעדט זי און רעדט, ביז איך הייב אָן צו פֿילן, אַז אויב איך וועל גלײַך ניט אַוועקגיין פֿון שטוב, וועל איך זי אַ כאַפּ טאָן פֿאַר איר דין העלדזל מיט די דיקע אָדערן און מאַכן זי שווײַגן.

 איך כאַפּ דאָס היטל און לויף אַרויס. איר סקריפּענדיק קולכל יאָגט מיך נאָך:
— וווּהין אײַלט איר זיך אַזוי, מיס־טער?.. די ביזנעס די גרויסע, מיס־טע־ער?

ווענדנדיק זיך צו מיר, לייגט זי צו צו יעדן צווייטן וואָרט אַ דריטן — מיסטער, צעטיילנדיק דאָס וואָרט אין צוויי זילבן: מיס־טער, אַרײַנלייגנדיק אין דעם אַ באַזונדער בײַסיקע איראָניע: אויך מיר, הייסט עס, אַ מיסטער…

די לופֿט אין צימער איז געדיכט. אַ ניט־גוטקייט קײַקלט זיך אונטער צום האַלדז. איך וואַרף אַ בליק אויף די שלאָפֿנדיקע אַרום מיר און נעם זיך שטיל אָנטאָן. איך צי אויף זיך אַרויף די הויזן פֿאָרזיכטיק־פֿאָרזיכטיק, ווי די פֿיס וואָלטן בײַ מיר געווען אין אָפֿענע וווּנדן, וועלכע איך האָב מורא אָנצורירן. איך האָב קיין מורא ניט, אַז איך וועל אויפֿוועקן מײַנע שכנים אין צימער, — איך האָב מורא, מײַן מיסיס זאָל זיך ניט אויפֿכאַפּן…

מיט די אָפּגעטראָגענע שיך אין האַנט שלײַך איך זיך צו דער טיר, שפּרײַזנדיק אויף די שפּיץ פֿינגער, איך באַלאַנסיר, ווי איך וואָלט געגאַנגען אויף אַ קאַנאַט. דער דיל אונטער מײַנע פֿיס גיט אַ לײַכטן סקריפּ, און איך בלײַב שטיין, אײַנהאַלטנדיק דעם אָטעם און פֿאַרקרימענדיק זיך, ווי פֿון ציינווייטיק… איך גיי דורך בשלום דעם צימער, אין וועלכן עס שלאָפֿן צוויי מיידלעך־לאָדזשערקעס — איינע מיט געדיכטע רויטע האָר און מיט אַ ברייט פּנים, באַשאָטן מיט קלײַען, די צווייטע — אַ מאָגערע, אַ בלאַסע, מיט שוואַרצע האָר, צעשאָטענע איבערן ניט איבעריק ריינעם ווײַסן קישן.

מײַן אויער איז געווענדט צום ווענטל, וואָס טיילט אָפּ דער מיסיסעס צימער פֿון דעם דורכגאַנג־צימער. דאָרט איז שטיל, קיין שאָרך, קיין הוסט, קיין אָטעם. גאָט צו דאַנקען, די מיסיס שלאָפֿט נאָך…

איך שפּרײַז איבער דער קיכשוועל און שפּרינג אָפּ אַהינטער, ווי מע וואָלט מיך אַ שטויס געטאָן אין דער ברוסט: מיט די אַרבל פֿון דער שמוציקער קאָפֿטע, פֿאַרשאַרצט איבער אירע דאַרע, טונקעלע הענט, איז די מיסיס געשטאַנען אין קיך, געקליבן פֿון פּאָדלאָגע שטיקלעך שמוציק וועש און איינציקווײַז געוואָרפֿן עס אין זידנדיקן קעסל אויף דער פּליטע.

מײַן ערשטער געדאַנק איז געווען: צוריק צו זיך אין צימער! נאָר די מיסיס האָט מיך שוין דערזען, כאָטש זי האָט, דאַכט זיך, אין מײַן זײַט ניט געקוקט… זי האָט נאָך ניט באַוויזן קיין וואָרט צו זאָגן, נאָר איך הער שוין, דאַכט זיך, איר סקיפּענדיק קולכל: “מע דאַרף טאַקע זײַן דער גרעסטער שלימזל, מע זאָל ניט קאָנען מאַכן קיין לעבן אין אַמעריקע”… איך גיב זיך אַ וואָרף פֿאָרויס, שפּרינג אַריבער איבער דער קופּקע שמוציק וועש, און אין צוויי שפּרײַזן בין איך שוין אויף יענער זײַט טיר.

איר סקריפּענדיק נודנע קולכל באַגלייט מיך אַרויס אויף די טרעפּ:
— וווּהין אײַלט איר זיך אַזוי פֿאַר טאָג, מיס־טער? די ביזנעס די גרויסע, מיס־טע־ער?..

ניו־יאָרק, 1906

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s