פֿון אונדזער עזבֿון: אירמע דרוקער (1906־1982)

дукер-1
אירמע דרוקער בעת אַ שפּאַציר. אָדעס 1966

אירמע דרוקער איז געבוירן געוואָרן אינעם שטעטל טשערנאָביל, אוקראַיִנע. באַקומען אַ טראַדיציאָנעלע ייִדישע דערציִונג. שוין אין די יאָרן פֿון סאָוועטן־מאַכט האָט ער פֿאַרענדיקט דעם ליטעראַרישן פֿאַקולטעט פֿונעם ייִדישן אָפּטייל בײַם אָדעסער פּעדאַגאָגישן אינסטיטוט. דרוקער האָט זיך אַקטיוו באַטייליקט אינעם ליטעראַרישן לעבן ווי אַ קריטיקער, ליטעראַטור־היסטאָריקער, אָפֿט אויפֿגעטראָטן מיט לעקציעס. עס איז אים אויסגעקומען צו אַרבעטן אין די רעדאַקציעס פֿון ייִדישע צײַטונגען און זשורנאַלן, וועלכע פֿלעגן אַרויסגיין אין מאָסקווע, קיִעוו, אָדעס. זײַנע ערשטע דערציילונגען זײַנע דערשינען אין יאָר 1929. געווען רעפּרעסירט אין 1950 און נאָך זעקס יאָר באַפֿרײַט געוואָרן. זינט 1961, ווען עס הייבט אָן אַרויסגיין דער זשורנאַל „סאָוועטיש היימלאַנד‟, פּובליקירט דאָרט דרוקער זײַנע דערציילונגען, עסייען און ראָמאַנען. דאָס לעצטע גרויס ווערק, וואָס איז דאָרט געדרוקט געוואָרן איז געווען דער היסטאָרישער ראָמאַן „מיכאל־יוסף גוזיקאָוו‟ — וועגן דעם לעגענדאַרן ייִדישן מוזיקער.

20180222_161656

 

לייענט די דערציילונג פֿון אירמע דרוקער „אַ קינד ניט ווי אַלע קינדער‟, גענומען פֿון דער זאַמלונג „יונגוואַלד‟, וואָס האָט אָנגעהויבן דערשײַנען אין 1989 ווי אַ יוגנטלעכע בײַלאַגע בײַם זשורנאַל „סאָוועטיש היימלאַנד‟, מער געצילט פֿאַר אַ ייִנגערן לייענער. צונויפֿשטעלן פֿלעגט די זאַמלונג מיכאל קרוטיקאָוו, דעמאָלט אַ מיטאַרבעטער פֿונעם זשורנאַל. דער נאָמען האָט די בײַלאַגע געקראָגן לכּבֿוד דער אַמאָליקער יוגנטלעכער גרופּע „יונגוואַלד‟, וועלכע האָט עקזיסטירט אין די 1920ער יאָרן אין קיִעוו. פֿון דער גרופּע זײַנען אַרויס אַ סך ייִדישע שרײַבער.

אַ קינד ניט ווי אַלע קינדער

זאַמאָשטש 1852 יאָר. ס׳איז געווען אַ פֿרילינגדיק זוניקער טאָג — דער 18טער מײַ. ריוועלע, יהודה פּרצעס פֿרוי, איז געלעגן געוואָרן.

פֿונעם ערשטן געשריי פֿונעם נײַ־געבוירענעם זײַנען די געבורט־ווייען אַנטרונען, די געווינערין האָט פֿרײַ אָפּגעעטעמט. לײַטזעליקע שטראַלן האָבן באַלויכט איר פּנים און אין אירע צניעותדיקע אויגן האָבן זיך געפֿינקלט די פֿײַערלעך פֿון גליק — זי האָט זוכה געווען אַרײַנטראָגן איר חלק אין מעשׂה־בראשית, באַרײַכערן די גרויסע וועלט מיט אַ נײַ קליין וועלטל. איר תּהילים־זאָגן, אירע תּעניתים און איר שטענדיק אָפּגעבן אַ העלפֿט פֿון איר עסן פֿאַר אָרעמע־לײַט האָבן געהאָלפֿן — זי האָט געבוירן אַ קדיש!

— אַ ייִנגל! — האָט אויסגעשריגן די באָבע, און גלײַך מיטן ערשטן מזל־טובֿ אַ צווייטע בשׂורה אָנגעזאָגט:
— ער וועט האָבן דער מאַמעס אויגן, די אויגן פֿון די לווינס, די סאַמע שענסטע, וואָס קאָנען נאָר זײַן אויף דער וועלט!

— מזל־טובֿ!
— מזל־טובֿ!
— מיט מזל זאָלט איר לעבן!
— אין אַ גוטער און מזלדיקער שעה!
— ער זאָל זײַן אַ גדול־בישׂראל — אַ גרויסער מענטש בײַ ייִדן!
— ער זאָל זײַן דער מאור־הגדולה — די שײַן פֿון גלות!
— ער זאָל זײַן און זײַן!

און פֿאַר דער מאַמען איז ער שוין געווען… זי האָט פֿאַר יהודה און פֿאַר אַלע גוטע אויגן, וואָס קאָנען קיין גוט־אויג ניט געבן, איבערגעחזרט די בשׂורה פֿון דער באָבען, אַז בײַ איר זון וועלן זײַן וווּנדערלעכע אויגן.

— הלוואַי און אָמן, — האָבן דערויף אָפּגעענטפֿערט אַלע מזל־טובֿ־אָפּגעבער.

אין אַכט טעג אַרום האָט דער זון באַקומען דעם צווייענדיקן נאָמען, יצחק־לייבוש, און די עלטערן האָבן אים גערופֿן מיטן איינציקן פֿאַרצויגענעם נאָמען לייבושל, און פֿון טאָג צו טאָג געוואַרט, אַז זײַנע אויגן זאָלן זיך צעשײַנען מיט יענער ליכטיקייט, וואָס מאַכט ליכטיקער די וועלט.

— זײַט אַזוי גוט און גיט אונדז די צוויי פֿײַערלעך אויף זיך דערוואַרעמען, — האָבן אַלטע ייִדענעס געהאַטן אין איין אויסבעטן לייבושלען כאָטש אויף עטלעכע מינוט.

— אַ ווײַלע לאָזט אונדז זיך אַ שפּיגל טאָן, — זײַנען טראָגעדיקע ווײַבער ניט אָפּגעשטאַנען און דערמאָנט, אַז זיי טאָר מען ניט אָפּזאָגן… און ריוועלע האָט אַזאַ מיצווה פֿון האַנט ניט אַרויסגעלאָזט. זי האָט געוווּסט, אַז ווען דער וולד הייבט אָן אין דער מוטערס בויך אויסגעפֿורעמט ווערן, דאַרף די מוטער זיך אײַנקוקן אין אַ שיין פּנים און אין ליכטיקע אויגן.

ריוועלע האָט אויך ניט אָפּגעזאָגט אַלע ערבֿ־כּלה־מיידלעך און זיי געגעבן איר לייבושלען אויף זיך אָנשפּילן און זיך ניאַנטשען מיט אים. ס׳איז דאָך איינע פֿון די בעסטע סגולות אויף צו באַקומען אַ שיינעם חתן.

צום יאָר האָט לייבושל אָנגעהויבן אַרומגיין און אַלע האָבן געחלשט נאָך זײַנע טריט. אַ צינגל ווי אויף שרויפֿן האָט לייבושל געהאַט, נאָר קיין „ק‟ מיט קיין „ג‟ האָט ער ניט געקאָנט אַרויסברענגען. דעם „ק‟ מיטן „ג‟ האָט ער פֿאַרביטן אויף „ט‟ און אויף אַ „ד‟, און מ׳האָט אים גענומען רופֿן „דד דדור ידודנו‟ אָנשטאָט דעם ביבלישן „גד גדוד יגודנו‟.

צו דרײַ יאָר איז לייבושל רײַף געוואָרן פֿאַר תּורה און מ׳האָט אים אין חדר אָפּגעגעבן. דער דרדקי־מלמד האָט געהאַט אַ טבֿע גלײַך בײַם ערשטן ברוך־הבא אַראָפּלאָזן עטלעכע פּעטש יעדן נײַ־אָנגעקומענעם תּלמיד און דערבײַ צוגעבן:
— האָסט ניט פֿאַרדינט, וועסטו אם־ירצה־השם, פֿאַרדינען, איז ניט הײַנט, איז מאָרגן, נישקשה, דו ביסט בײַ מיר אַ בטוח, דו וועסט אָפּאַרבעטן.

ווען די ביינערדיק־שלאָגנדיקע האַנט פֿונעם דרדקי־מלמד האָט זיך אויסגעשטרעקט מחבד צו זײַן אויך לייבושלען מיט די אַדערויף־פּעטש, איז זי פֿאַרגליווערט געוואָרן און געבליבן הענגען אין דער לופֿטן. לייבושלעכס אויגן האָבן זי ניט צוגעלאָזט צו זיך.

— וואָס איז דאָס? — האָט דער דרדקי־מלמד ניט געקאָנט קומען צו זיך, — אַזוי פֿיל פּעטש געגעבן, זאָל איך אַזאַ שנעקל קיין פּאַטש ניט קאָנען אַראָפּלאָזן, וואָס זאָל עס באַדײַטן? עס איז עפּעס אַ מין כּישוף רחמנא־לצלן…

אַ קליינס, אַ מאָגערס, הויט און ביין. און ווי קליין, אַזוי גרויס איז דער כּעס זײַנער געווען. און דער כּעס — האָט מען געזאָגט — איז געקומען פֿון דעם, וואָס ער האָט טאָג ווי נאַכט זיך געווייקט אין די קריגערײַען, וואָס הערן ניט אויף פֿאָרקומען אין דער גמרא.

לייבושל האָט פֿון די סאַמע פֿריִע יאָרן פֿײַנט געהאַט שלום און ער האָט זיך געפֿילט ווי אַ פֿיש אין וואַסער צווישן הילל און שמאַי, וואָס האָבן בשום־אופֿן זיך ניט געקאָנט צונויפֿרעדן צווישן זיך און האָבן אָפּגעלייגט דעם שלום ביז צו יענער תּיקו־צײַט, ווען אליהו־התּישבי וועט פֿאַרענטפֿערן אַלע קשיות.

לייבושל האָט זיך ניט געשטעלט אויף קיינעמס זײַט, ער האָט זיך געהאַט זײַן אייגענע זײַט, פֿון וואַנען ער האָט געגאָסן בוימל אויפֿן פֿײַער — הילל זאָגט יאָ, שמאַי זאָגט ניין און בײַ לייבושלען איז ניט יאָ און ניט ניין. פֿאַרדריסט עס שטאַרק רב בערישלען און ער צינדט זיך אָן ווי אַ פֿײַער:

— אַ משל־קאַפּאַשל… ער הייבט אָן מיט אַ קרוג און פֿאַרענדיקט מיט אַ פֿאַס; הייבט אָן מיט מזבח און פֿאַרענדיקט מיט אַ טיש. ס׳איז דאָ אַ נבֿלה־בישׂראל, אַ חרפּה און אַ בושה! לאָזט מיך צו אים, וועל איך מזיקן און ממיתן, ווי אַ פֿיש אים צערײַסן.

און לייבושל לאַכט, און אַלע גמרא־ייִנגלעך לאַכן מיט, זיי ווייסן, אַז רב בערישל קאָן זיך בלויז כּעסן, אָבער ניט שלאָגן. ער איז נעבעך שטאַרק געשטראָפֿט — ער קאָן ניט שטראָפֿן… קומט אים אָן די רציחה, ציטערן און וואַרפֿן זיך בײַ אים די הענט ווי צוויי חולה־נופֿלס.

נאָך מער ווי אַרום די תּנאָים איז אין איינעם אַ דאָנערשטיק אויסגעבראָכן אַ מעשׂה־נורא, אַ שרעקלעכער סקאַנדאַל אַרום רשי. רב בערישל פֿרעגט בײַ לייבושלען:
— ווי האַלט עס בײַ דיר מיט רשי צו דער סדרה פֿון דער וואָך? דו קענסט? איך קען דאָך דיך, דו ביסט דאָך יענער גענאַרניק.
— איך קען! אַוודאי קען איך! ווען קען איך ניט?
— איז זאָג, לאָמיר הערן.

перец-3
“וויי צו די אויערן, וואָס הערן עס! אַזאַ קענער איז ערגער ווי ניט קענער! דו קענסט ניט! דו קענסט ניט!” מאָלער: יעקבֿ שטיינהארדט

לייבושל זאָגט און זאָגט, און בערישל קוועלט אָן:
— אַ חריף! אַן אײַזערנער מוח! אַן עילוי! ווען ניט דער שייגעץ אין אים, וואָלט ער אַוודאי אַ רבֿ, אַ גאָון געווען.

און פּלוצעם קערט אָפּ לייבושל פֿונעם ריכטיקן וועג און גייט זיך פֿאַנאַנדער מיט רשי — וואָס רשי זאָגט, זאָגט ער פֿאַרקערט. רב בערישל פּרוּווט אומקערן זײַן תּלמיד אויפֿן ריכטיקן וועג — אפֿשר איז עס בשוגג? אפֿשר האָט ער אומגערן פֿאַרבלאָנדזשעט? נאָר ווער, וואָס, לייבושל האַלט זיך בײַ זײַנס און שאַפֿט אַזאַ פּירוש, וואָס רשי האָט קיין מאָל אויף זײַן לעבן אַזוינס ניט געקאָנט צוטראַכטן. לייבושל וואַרפֿט מיט קשיות. אַ קשיא און אַ קשיא און אויס רשי.

— גענוג! גענוג! — דערגייט שוין בערישלס כּעס ביז צו דער העכסטער מדרגה. — וויי צו די אויערן, וואָס הערן עס! אַזאַ קענער איז ערגער ווי ניט קענער! דו קענסט ניט! דו קענסט ניט!
— איך טען! — שרײַט אויס לייבושל העזהדיק. — איך טען, רשי טען ניט, און איך
טען!
— העניע! — צעגוואַלדעוועט זיך בערישל ניט מיט זײַן קול, ווי גזלנים זאָלן אים באַפֿאַלן! — כאַפּ די קאָטשערע און שפּאַלט אָט דעם הולטײַ און עם־אָרץ דעם קאָפּ!

פֿײַל פֿון בויגן קומט די רביצין צו לויפֿן אויפֿן רבינס רוף, און מיט דער קאָטשערע אין האַנט שטעלט זי זיך גלײַך אויף לייבושלס זײַט, אויף דער זײַט פֿון דעם ווידערשפּעניקן תּלמיד:
— בערישל, וואָס האָסטו צום קינד? דו זעסט ניט, די אויגן זײַנען דיר אַרויס? ס׳איז דאָך אַ קינד ניט ווי אַלע קינדער, מיר פֿאַר זײַנע אויגן!

* * *

שפּעט איז לייבושל אַ שרײַבער געוואָרן און זייער פֿרי אַ זוכער, אַ זעער, אַן אַנטדעקער. ער האָט זיך געלאָזט אין דער נידער און געלאָזט אין די הייכן, אין די הימלען אַרײַן. זען איז זײַן דרשן, זען איז זײַן באַגער. און ער זעט אַלץ, וואָס ס׳האָט זיך געלאָזט און ניט געלאָזט זען. עס האָט אים געצויגן אין דער וועלט פֿון רמזים און סודות, דאָרט אַהין, וווּ ניט איינער איז געפּלעפֿט געוואָרן בײַם ערשטן קוק, געשטרויכלט געוואָרן בײַם ערשטן אַרײַנגאַנג, און ניט איינער האָט די צווײַגן געמוזט האַקן, כּדי ווי־עס־איז זיך אַרויסראַטעווען פֿון דאָרט.

עס האָט אים געצויגן אין דער וועלט פֿון נגינה, צו די, וואָס לאָזן ניט אָפּ פֿון זיך דעם איין און איינציקן קלאַנג, ביז ער באַהעפֿט זיך מיט אַ צווייטן, ביז עס ווערט געבוירן אַ דריטער, און אָט אַזוי פּאַמעלעך ווערט פֿונעם פּיצל־ניגון געבוירן דער פֿולער, און פֿונען פֿולן — דער ריינער, דער ניגון אָן ווערטער, אָן אַ קול און אָן דעם מינדסטן קלאַנג.

לייבושל ווערט אַן אָפֿטער גאַסט אינעם שטיבל פֿון די גערער. אַהין קומט ער דערלערנען דעם סוד פֿון שטילקייט.

די גערער האָבן אים גלײַך דערקענט און גלײַך דערפֿילט, אַז ער איז געבענטשט מיט דער ברכה פֿון הערן און זען דעם שטילסטן אינעווייניקסטן ניגון, די טיפֿסטע ניט־אַרויסגעבראַכטע מחשבֿה, און זיי האָבן זיך ניט געקאָנט אָפּוווּנדערן:

— סאַראַ שווײַגנדיק ייִנגל דאָס איז, ס׳איז אַ ייִנגל ניט ווי אַלע ייִנגלעך. וואָלט דער ים גאָר שטיל געווען און קיין מאָל ניט געברומט און קיין מאָל ניט אַרויס פֿון זײַנע ברעגן, וואָלט ער אַ העלפֿט פֿון זײַן שיינקייט ניט פֿאַרמאָגט. וואָלטן די ביימער שטיל געטראָגן בלויז אויף זייערע צווײַגן די צירונג פֿון זייער בלי און דעם אָנלאָד פֿון זייערע פֿרוכטן, איז ווער וואָלט געוווּסט פֿון זייער ווייטיק און צער, פֿון זייער געראַנגל מיטן שטורעמווינט? מיט וויפֿל קלאַנגען וואָלט אָרעמער געווען די וועלט, ווען ניט דער דונער, ניט די רוישיקע וואַסערפֿאַלן, ווען ניט דער גוסרעגן? דער געשווינדיקער אומרויִקער בליץ עפֿנט אונדז די אויגן פֿאַר די רויִקע פֿאַרבן און מידער געלאַסנקייט פֿונעם רעגנבויגן.

און לייבושל גייט צו די בעלזער אין שטיבל דערגיין דעם סוד פֿון געשריי, פֿון התלהבֿות, פֿון זיך אָנצונדן און זיך פֿאַנאַנדערפֿלאַקערן, דעם סוד פֿונעם אָפֿענעם ניגון, וואָס פּראַלט פֿאַנאַנדער אַלע פֿאַרצוימונגען, שטײַגט פֿון קלאַנג צו קלאַנג, גייט פֿון מויל צו מויל, רײַסט זיך פֿון האַרץ צו האַרץ. ווי אַ כוואַליע מיט אַ כוואַליע וואַקסט אויס דער ניגון אין לויפֿנדיקן רוישנדיקן באַרג. ווערט דער באַרג אָפּגעשטויסן אויף צוריק פֿון די ברעגן, קומען נײַע פֿרישע כוואַליעס צו הילף, דער רעש ווערט שטאַרקער, און דער באַרג העכער. די בעלזער דערגייען צו אַזאַ התלהבֿות, אַז בײַ דער שטילער שמונה־עשׂרה, ווען מ׳טאָר ניט שרײַען, שטילן זיי דעם צער פֿון זייער פֿאַרשטיקטן געשריי מיטן קלאַפּן זיך קאָפּ אין וואַנט.

דער שווײַגנדיקער לייבושל איז גלײַך דערהערט געוואָרן צווישן די בעלזער, זיי זײַנען שטאַרק נתפּעל געוואָרן פֿון זײַנע התלהבֿותדיקע אויגן.

נאָך דרײַ יאָר לערנען איז לייבושל צו זעקס יאָר געוואָרן אַ גמרא־ייִנגל.
— ס׳איז עפּעס אַ מין ויתרוצצו־ייִנגל, — האָבן די בעלזער געזאָגט וועגן לייבושלען, — ער טראָגט אין זיך אַ צווילינג פֿון שטילקייט און ברויז… צוויי באַזונדערע שטיבלעך זײַנען בײַ אים ווי איין שטיבל, צוויי באַזונדערע וועלטן, ווי איין וועלט!..

דער פֿידל נייטיקט זיך אינעם סמיק, אין אויגן. „גוט שפּילט דאָך נאָר דער, וואָס שפּילט מיטן מויל פֿאַרן אויער און מיטן גאַנצן קערפּער פֿאַרן אויג‟.

די שײַן און וואַרעמקייט פֿון אינעווייניק, פֿון זיך אַליין, איז ניט גענוג און מ׳דאַרף שעפּן פֿון פֿרעמדע אויגן ווי פֿון ברונעמס, ווי פֿון שלאָגנדיקע קוואַלן.

— אַ טאָג אָן אויגן, — פֿלעגט לייבושל זאָגן, — איז פֿאַר מיר אַ פֿינצטערער טאָג, וואַרפֿט מען ניט אונטער קיין שטיקל האָלץ, קיין טרוקענע צווײַג אין שײַטער, ווערט פֿון פֿלאַם אַ פֿלעמל, פֿון פֿלעמל אַ פֿונק, און כאַפּט מען זיך ניט בײַצײַטנס, ווערט דער פֿונק אין אַש דערשטיקט.

לייבושל האָט אַזוי לאַנג אַרײַנגעקוקט, אַזוי לאַנג געהויבן די פֿאָרענגלעך פֿון די אויגן, ביז די ניט־געהערטע שפּראַך אָן כּללים און אָן געזעצן איז אים געוואָרן אייגן און נאָענט ווי זײַן מוטערשפּראַך, בליקן־אותיות און וווּנקען־ווערטער האָט ער געלייענט ווי פֿון אַן אָפֿענעם בוך. אויף אָט דער געזעענער און ניט־געהערטער שפּראַך האָט ער אַפֿילו איינע פֿון זײַנע ערשטע ליבעס געשפּילט.

לייבושלען האָבן געפֿאַנגען אויגן פֿון אַ יונג שיין מיידל, האָט ער מיט זײַנע בליקן איר געזאָגט:
— גיב מיר נאָר אַ וווּנק, וועל איך נאָך דיר נאָכגיין, גיב מיר נאָר אַ צי, וועל איך נאָך דיר נאָכלויפֿן וווּ די וועלט האָט אַן עק.

דאָס שיינע יונגע מיידל האָט מיט אַן עטוואָס צוגעמאַכט אויג אים געענטפֿערט:
— מירן זען!

קומט ער אין דער פֿרי אין גאָרטן, זי איז דאָ. ער גייט פֿון איין זײַט, זי פֿון דער צווייטער. אַן אויג פֿאַר אַן אויג, אַ קוק פֿאַר אַ קוק, און מ׳רעדט זיך צונויף:
— מאָרגן ווידער?

קומט ער שוין ניט אין דער פֿרי, נאָר פֿאַר נאַכט. זי איז דאָ! שיקט איר לייבושל אַ בליק ווי אַ קוש, און דאָס מיידל ווערט רויט און לאָזט צניעותדיק אַראָפּ אירע אויגן.

טרעפֿט איין מאָל אַן אומרויִקע נאַכט, לייבושל קאָן ניט אײַנשלאַפֿן, כאַפּט ער זיך אויף און וויל לויפֿן צו יענער שטוב, וווּ עס גיפֿינען זיך יענע אויגן… לאָזט זיך אויס, אַז זיי דרעמלען ניט און שלאָפֿן ניט — דאָס מיידל דרייט זיך אַרום הין און צוריק ווי אַ וועכטער לעבן זײַן שטוב. אָט אַזוי אַ טאָג און אַ טאָג, ער פֿאַרפֿירט זי, זי פֿאַרפֿירט אים, און דאָס פֿאַרפֿירעניש האָט זיך געפֿירט און געפֿירט…

אַ ליבע ניט ווי אַלע ליבעס!..

און ווען לייבושל איז געוואָרן באַרימט ווי יצחק־לייבוש פּרץ, ווען ער איז געקומען אין דער ליטעראַטור און זיך גלײַך אַוועקגעשטעלט אין מיזרח־וואַנט צווישן מענדעלען און שלום־עליכמען, האָבן אַלע, ווער מיט קינאה און ווער מיט באַגײַסטערונג געזאָט וועגן אים:
— אַ שרײַבער ניט ווי אַלע שרײַבער…

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s