מײַן ייִדיש פּנים

אָנשטאָט אַ הקדמה

צוויי ייִדן טרעפֿן זיך. איינער ציט אַרויס פֿון בוזעם־קעשענע זײַן סאָוועטישן פּאַספּאָרט:

— כ’האָב הײַנט געביטן די נאַציאָנאַליטעט אין מײַן פּאַספּאָרט. וואָס איז דאָרט פֿריִער געשטאַנען אין דעם פֿינפֿטן פּונקט? „יעווריי‟. און איצטער? איצטער שטייט געשריבן שוואַרץ אויף ווײַס — „רוסקי‟. פֿאַרשטייסט? אַ סוף צו מײַנע יסורים צוליב דעם וואָס איך בין אַ ייִד.

— אוי ביסטו אַ נאַר, — האָט זיך צעלאַכט דער צווייטער, — שלאָגן שלאָגט מען דאָך ניט דײַן פּאַספּאָרט! מ’שלאָגט גלײַך אין פּנים אַרײַן, אין דײַן זשידאָווסקע מאָרדע!

זיי איז, אַוודאי, געווען שווערער צו לויפֿן ווי מיר. אָנגעטאָן אין לאַנגע זעלנערשע שינעלן, באַשוכט אין שווערע קירזענע שטיוול און מיט אַ ביקס איבער דער פּלייצע. ווער קען אַזוי לויפֿן? און דער ציווילער — אַ לאַנגער שטאָרך מיט לאַנגע פֿיס, איז געגאַנגען גלײַך מיט זיי, לויט זייער גיכקײט. דערזען זיי, האָב איך ווידער אָנגעהויבן צו לויפֿן. פֿון וואַנען האָבן זיך בײַ מיר גענומען אַזוי פֿיל כּוחות? דאָס ווייס איך נישט. מיט עטלעכע מינוט שפּעטער בין איך שוין פֿאַרשוווּנדן פֿון זייערער זלאָבנע אויגן, אַרויסגעלאָפֿן צו דעם טאַוראַס באַרג, אים אַרומגערינגלט, געקערט אויף רעכטס און אָט בין איך שוין געקומען צו מײַן געסל, פּאַקאַלניעס גאַטוויע. איך בין דערגאַנגען צו אונדזער הויז, דורכגעלאָפֿן דעם ברייטן הויף און זיך באַהאַלטן אין סאַרײַ. וואָס איז דאָס אַ סאַרײַ ווייסט איר? ס’איז אַ קליינע הילצערנע געבײַדע, וואָס דאָרט האָט מען געהאַלט האָלץ און קוילן פֿאַר די אויוונס, וועלאָסיפּעדן, נאַרטעס, כּלים צו אַרבעטן אין גאָרטן און אַפֿילו זעק מיט קאַרטאָפֿל. דאָ, אין מײַן „מלוכה‟, האָב איך זיך שוין געשפּירט אַ סך זיכער.

אַזוי גיך האָב איך נאָך קיין מאָל נישט געלאָפֿן. אַ לויפֿער בין איך געווען אַ נישקשהדיקער, נישט פֿון די בעסטע און נישט פֿון די ערגסטע אין אונדזער פּוילישער אָנהייבשול, וווּ כ’האָב זיך געלערנט אין דעם דריטן קלאַס. אָבער יעצט בין איך געלאָפֿן אַזוי גיך, פּונקט ווי ס’וואָלט נאָך מיר זיך געיאָגט אַ בייזער הונט צי אַפֿילו אַ לעמפּערט. איך בין „געפֿלויגן‟ איבער די שמאָלע געסלעך פֿון ווילנער אַלטשטאָט און נישט אונטערגעקוקט, וואָס עס טוט זיך פֿון הינטן. פֿון צײַט צו צײַט האָב איך פֿאַרקערעוועט אין אַן אַנדער געסעלע, צו בײַטן די ריכטונג, פּרובירן פֿאַרלוירן צו ווערן צווישן די געדרייטע ווילנער זאַוווּליקעס. ווען איך בין ווידער אַרויסגעלאָפֿן צו דעם געדימינאָ־פּראָספּעקט, האָב איך זיך אַ ביסל באַרויִקט און אַריבער צו אַ שנעלן גאַנג, זאָלן מענטשן נישט מיינען, אַז איך אַנטלויף. נאָר איין מאָל האָב איך געוואָרפֿן אַ בליק צו זען, וואָס עס טוט זיך הינטער מיר און אַוווּ זײַנען די, וואָס האָבן זיך געיאָגט נאָך מיר. זיי זײַנען געווען נאָך ווײַט, און מיר האָט זיך אויסגעדאַכט, אַז זיי לויפֿן טאַקע, אָבער פּאַמעלעך.

קודם־כּל האָב איך געכאַפּט אַן אָטעם נאָך אַזאַ לויפֿעניש, געקומען צו זיך. דאָס האָט גענומען אפֿשר אַ מינוט פֿופֿצן-צוואַנציק, און אפֿשר אַ שעה. וויפֿל גענוי געדענק איך נישט, נאָר דאָס איז נישט וויכטיק. ווען איך האָב זיך שוין באַרויִקט, בין איך אַרײַן אין שטוב, פּונקט ווי ס’וואָלט מיט מיר קיין זאַך נישט פּאַסירט. אָבער די מאַמע איז דאָך פֿאָרט אַ מאַמע? זי האָט גלײַך דערשפּירט, אַז עפּעס איז מיט מיר נישט אַזוי גוט. איר פּנים איז געוואָרן בלייך. זי האָט זיכער עפּעס דערפֿילט, און אפֿשר מײַן אויסזען האָט זי אָנגעשראָקן? אין שפּיגל האָב איך זיך אַליין נישט געזען, נאָר געשפּירט האָב איך פֿאַרהאַוועט און פֿאַרשוויצט. איך האָב אָפּגעווישט טראָפּנס שווייס מיטן קיך־האַנטעך, און זי באַרויִקט, אַז אַלץ איז מיט מיר אין אָרדענונג, אַז איך האָב פּשוט געשפּילט פֿוטבאָל מיט די פּוילישע ייִנגלעך פֿון שול.

האָב איך געזאָגט אַ ליגן, נו איז וואָס? איך האָב זי נישט געוואָלט פֿאַרדאגהנען. איינער פֿון מײַנע ייִדישע חבֿרים האָט מיר געזאָגט, אַז אַ מאָל קען מען זאָגן אַ ליגן אויכעט, אַבי נישט באַזאָרגן די עלטערן. כ’בין מסכּים מיט אים. מיט דעם האָט זיך אַלץ געענדיקט. ביז מײַן מאַמעס לעצטן טאָג האָט זי וועגן דער מעשׂה נישט געהערט און נישט געוווּסט. און ניט נאָר זי. איך אַליין האָב וועגן דעם קיינעם נישט דערציילט. קיינעם! אַפֿילו מײַנע קינדער און אייניקלעך האָבן וועגן דעם נישט געוווּסט. איר זײַט, אַ פּנים, די ערשטע, וואָס איך באַשרײַב אײַך די גאַנצע מעשׂה.

*

ס’האָט געטראָפֿן זומער, 1941. די דײַטשן האָבן שוין פֿאַרנומען ווילנע, צונויפֿגעקליבן אַלע ייִדן (צווישן זיי עטלעכע פֿון מײַנע בעסטע חבֿרים) און זיי פֿאַרשפּאַרט אין דער אַלטער שטאָט, אין דער „געטאָ‟, ווי זיי האָבן עס אָנגערופֿן. פֿון אונדזער געגנט איז די געטאָ געווען אַ ביסל ווײַטלעך. ווען איך האָב זיך דערוווּסט וועגן דעם, האָב איך זיך זייער דערשראָקן און געפֿרעגט בײַ מײַן טאַטן, אַוווּ זענען פֿאַרשוווּנדן מײַנע ייִדישע חבֿרים? נאָר ער האָט מיר נישט געענטפֿערט. קען זײַן, אַז ער האָט נישט געוווּסט, און קען זײַן, אַז ער האָט פּשוט נישט געוואָלט מיר זאָגן דעם אמת. נאָר שוין אויף מאָרגן, איידער ער איז אַוועק צו דער אַרבעט, האָט ער מיך אַוועקגעזעצט אַנטקעגן זיך אויף אַ נידעריק בענקל און געבעטן אים אויסהערן ביזן סוף. מײַן טאַטע, אַדאָלף אימאַנויִלאָוויטש, ווי אַלע האָבן אים גערופֿן, איז געווען אָנגעטאָן אין זײַנע אַרבעטס־קליידער: אַ שוואַרצער אויסגעפּרעסטער מונדיר מיט קופּערנע גלאַנציקע קנעפּלעך, אָפּגעפּוצטע שוואַרצע שיך און אַ היטל מיט אַ שוואַרצן דאַשיק. פּונקט ווי עס פּאַסט פֿאַר אַ נאַטשאַלניק פֿון אַ פּאָטשט־וואַגאָן אויף דער ווילנער אײַזנבאַן־סטאַנציע. ער האָט אַרויסגענומען פֿון אַ זילבערנעם פּאָרטציגאַר אַ פּאַפּיראָס, אָנגעצונדן אים מיט זײַן באַגילדטן אָנצינדער, וואָס די מאַמע האָט אים געשענקט צו זײַן געבורטסטאָג, און זיך געווענדט צו מיר מיט אַזאַ-אָ רעדע:

— הער מיך אויס, ראָמואַלד, האָט ער מיר פּלוצעם אָנגערופֿן מיט מײַן אָפֿיציעלן נאָמען, און נישט „ראָמאַ‟, ווי אַלע מאָל.

פֿאַר מיר איז עס געווען אַ סימן, אַז ער גייט מיר זאָגן עפּעס אַ וואַזשנע זאַך, אַ וויכטיקע נײַעס. ער האָט אַרײַנגעקוקט אין מײַנע אויג און גערעדט פּאַמעלעך און קלאָר:

— הער מיך אויס, מײַן זון. וואָס איז געטראָפֿן מיט דײַנע חבֿרים, ווייס איך נישט. איך האָב געהערט, אַז אַלע ייִדן פֿירט מען אַוועק פֿון דאַנען. אַוווּ? איך ווייס נישט. און פֿרעג מיך נישט פֿאַר וואָס, ווײַל איך אַליין האָב נישט קיין אַנונג.

דאָ בין איך געווען נישט זיכער, אַז ער זאָגט מיר דעם גאַנצן אמת. איך האָב געשפּירט, אַז ער ווייסט מער, נאָר פֿרעגן האָב איך נישט געהאַט קיין מוט. בײַ אונדז איז געווען אײַנגעפֿירט, אַז דער טאַטע רעדט, שווײַגט מען, און וואָס דער טאַטע הייסט — טוט מען.

— אָבער דו קענסט זײַן רויִק, מײַן קינד, — האָט ער מיך באַרויִקט, — די דײַטשן וועלן דיך נישט טשעפּענען. ניט דיך, ניט דײַן שוועסטער, און ניט אונדזער משפּחה. פֿאַר וואָס בין איך אַזוי זיכער? — ער האָט זיך פֿאַרצויגן פֿונעם ציגאַרעט און אַרויסגעלאָזט אַ ווײַסן רויך פֿון זײַן גרויסער פֿאַרדרייטער „ייִדישער‟ נאָז, — ווײַל… ע… ווײַל קיין ייִדן זענען מיר ניט. מיר געהערן צו די קאַראַיִמען! און די דײַטשן נעמען צו נאָר ייִד, ציגײַנער און קאָמוניסטן.

— ער האָט זיך אַ ביסל פֿאַרטראַכט און ווידער זיך פֿאַרצויגן. נישט קיין ייִדן? איך האָב אים געוואָלט פֿרעגן וועגן דעם ייִדישן שפּיטאָל אויף דער האָספּיטאַלנער־גאַס, וווּ איך בין געבוירן געוואָרן, נאָר דער טאַטע האָט ווי געלייענט מײַנע מחשבֿות:

— דאָס, וואָס דו, מײַן זון, ביסט געבוירן געוואָרן דווקא אין אַ ייִדישן שפּיטאָל, הייסט נאָך נישט, אַז דו ביסט אַ ייִד. דעם ייִדישן שפּיטאָל האָט די מאַמע אויסגעקליבן, ווײַל דאָרט זײַנען געווען די בעסטע דאָקטוירים אין גאַנץ ליטע. דו וויסט דאָך, אַז מיר געהערן צו דעם קאַראַיִמער פֿאָלק. מיר זײַנען טאַקע אַ קליין פֿאָלק, נאָר קיין שײַכות צו ייִדן האָבן מיר ניט. פֿון וואַנען בין איך אַזוי זיכער? איך האָב דאָס אַליין געהערט פֿון אונדזער בכּבֿודיקן חזן. ער האָט געהאַלטן אַ דרשה אין דער קינעסאַ, און דערציילט, אַז אין בערלין האָט מען באַשלאָסן, אַז די קאַראַיִמען זײַנען נישט קיין ייִדן. די דײַטשן האָבן אויסגעפֿאָרשט, אַז ווײַזט אויס, שטאַמען די קאַראַיִמען פֿון די טערקן. פֿאַרוואָס טערקן? אָט דאָס טאַקע ווייס איך נישט, און עס אַרט מיר ניט. און זאָג מיר מײַן טײַערער, אויף וואָס’ר שפּראַך רעדן מיר צווישן זיך? אויף פּויליש אַוודאי. ייִדיש רעדן מיר? אַוודאי ניין. פֿון וואַנען זאָלן מיר קענען ייִדיש? יעצט זעסטו, אַז קיין ייִדן זײַנען מיר נישט. און אויב אַזוי, קיינער וועט אונדז נישט מאַכן קיין שלעכץ. אַפֿילו נישט די דײַטשן און זייערע ליטווישע באַהעלפֿערס. קיינער!

ווי איך האָב שוין דערקלערט אײַך, באַציִען זיך די קאַראַיִמער מיט גרויס כּבֿוד צו די עלטערן. בײַ אונדז איז נישטאָ קיין ספֿק, אַז דאָס וואָס ס׳גייט אַרויס פֿון זייער מויל, איז דער ריינער אמת. נאָך דעם טאַטנס ווערטער האָב איך זיך געשפּירט פֿראַנק־און־פֿרײַ צו שפּאַצירן און אַרומדרייען זיך איבער דער גאַנצער שטאָט. זומער צײַט זײַנען נישט געווען קיין לימודים אין שול, האָב איך געהאַט פֿרײַע צײַט וויפֿל אין וויל. אָבער איין מאָל איז אַלץ אַרויס קאַפּויער, און איך האָב שיִער ניט באַצאָלט מיט מײַן לעבן פֿאַר זײַן אַזוי זיכער, אַז איך מעג אַלץ. און הײַנט ווייס איך שוין, אַז די געשיכטע, וואָס כ׳האָב אײַך דערציילט איר סוף, האָט זיך געקענט פֿאַרענדיקן שוידערלעך.

*

איין שיינעם זומער־טאָג, גלײַך נאָכן פֿרישטיק, מיט וועלכן די מאַמע, יעווגעניאַ סעמיאָנאָוונאַ, האָט מיך אָנגעקאָרמעט, בין איך, ווי מײַן שטייגער איז, אַרויס אין שטאָט, און זיך געלאָזט צום טײַך. און דווקא ניט צו דעם גרויסן טײַך וויליע. דאָרט איז נישט געווען וואָס צו טאָן. איך בין אַוועק צו דעם קליינעם טײַכל ווילניאַליע. איך האָב האָלט געהאַט צו זיצן אויפֿן ברעג פֿון ווילניאַליע און וואַרפֿן שטיינדלעך. דאָס טײַכל איז געווען נישט קיין טיפֿע, באָדן זיך אין אים איז געווען אוממעגלעך. וואָס איז מיר געבליבן? נעמען קליינע פֿלאַכע שטיינדלעך און זיי וואַרפֿן איבערן וואַסער, זאָלן זיי שפּרינגען איבער דער וואַסער־אויבערפֿלאַך ביז דעם צווייטן ברעג. אויפֿן וועג צום טײַכל, בין איך דורכגעגאַנגען דעם ברייטן קאַטעדראַלן פּלאַץ. ווען איך בין שוין כּמעט אַרויסגעגאַנגען צו דעם בערנאַרדינעם סאָד, וואָס דער טײַכל איז גערונען דורך אים, האָב איך פּלוצעם דערהערט פֿון ווײַטן אַ שטאַרקן געשריי אויף דײַטש: „Jude!‟. כ’האָב זיך אומגעקוקט אַ קוק טאָן ווער עס שרײַט דאָרט, און דערזען, ווי אַ דײַטשישער מיליטער־פּאַטראָל האָט געשפּאַנט אין מײַן ריכטונג. דאָס זײַנען געווען צוויי דײַטשישע זעלנער און מיט זיי אַ ציווילער יונגער־מאַן. זיי האָבן מיך דערזען, אָנגעהויבן גיין אַלץ גיכער און גיכער, און דער ציווילער מיט אַן אויסגעשטרעקטער האַנט האָט געשריגן: „Jude! Jude!‟. ער איז געווען אָנגעטאָן אין אַ לאַנגן שוואַרצן רעגן־מאַנטל מיט אַ ווײַסן באַנד אויף דעם לינקן אַרבל. אין ווילנע האָט מען זיי גערופֿן „בעלאָפּאָוויאַזאָטשניקעס‟. פֿון מײַנע חבֿרים האָב איך געהערט, אַז זיי העלפֿן די דײַטשן, און זענען נאָך ערגער פֿון זיי. אָבער דער מיט דער ווײַסער לענטע האָט אויסגעזען נאָך מער משונה ווי די אַנדערע. זײַן פּנים איז געווען אינגאַנצן שוואַרץ! ער איז געווען אַ נעגער, אַ שוואַרצער נעגער! וואָס פֿאַר אַ נעגער? נאָך פֿאַר דער מלחמה האָבן מיר, די קינדער, זיך דערוווּסט, אַז אין ווילנע אויף זאַרעטשיע וווינט איינער, וואָס איז שוואַרץ ווי די קוילן — אַ נעגער. ער האָט חתונה געהאַט מיט אַ ליטווינקע און געוווינט דאָ אין שטאָט. איך האָב אים קיין מאָל נישט געזען. אָבער יעצט קיין צײַט צו טראַכטן וועגן דעם שוואַרצן פּאַרשוין האָב איך נישט געהאַט. דווקא ער, דער ציווילער, האָט אָנגעהויבן צו לויפֿן אַלץ גיכער מיט אַן אויסגעשטרעקטער האַנט און קוויטשען ווי אַ משוגענער: „Jude! Jude‟! און די דײַטשן זײַנען געלאָפֿן צוזאַמען מיט אים.

האָב איך, ווי מ’זאָגט, גענומען די פֿיס אין די הענט, און זיך געלאָזט לויפֿן אַזוי גיך ווי איך האָב נאָר געקענט. איך בין געלאָפֿן, און אין קאָפּ האָבן זיך מיר געדרייט מחשבֿות. דער טאַטע האָט דאָך מיך פֿאַרזיכערט, אַז די דײַטשן וועלן נישט טשעפּען די קאַראַיִמען? איז וואָס זשע לויפֿן זיי נאָך מיר? איך האָב טאַקע שוואַרצע געלאָקטע האָר, נאָר דאָס הייסט ניט, אַז איך בין אַ ייִד! און אפֿשר בין איך ענלעך אויף אַ ייִד? טאַקע ניין! מײַנע אויגן זײַנען גרוי און קיין גרויסע ייִדישע נאָז האָב איך אויך ניט! און דער נעגער? וואָס איז ער פֿאַר אַ „פֿרײַנט‟ מיט די דײַטשן? זײַן ווײַב איז טאַקע אַ ליטווינקע, אָבער ער? ער איז דאָך געקומען פֿון אַמעריקע? אין אַמעריקע זײַנען פֿאַראַן אַ סך שוואַרצע מענטשן. איך האָב געלייענט וועגן זיי אין דעם ראָמאַן וועגן דעם אָנקל טאָם. כ’האָב דורכגעלייענט דאָס ביכל אפֿשר דרײַ מאָל, אַזוי האָב איך עס ליב געהאַט. מיר, קינדער, זײַנען אויסגעלאָפֿן גאַנץ זאַרעטשיע, צו זען, ווי עס זעט אויס אַ שוואַרצער מענטש, נאָר אים נישט געפֿונען. אָבער יעצט, ווען ער איז אַזוי נאָענט צו מיר, וויל איך אים נישט זען! איך וועל אַנטלויפֿן! ווי פֿיל ער זאָל נישט לויפֿן נאָך מיר, וועט ער מיך נישט כאַפּן. איך האָב אַפֿילו נישט געוואָלט זיך פֿאָרשטעלן, וואָס וועט זײַן, טאָמער וועלן זיי מיך דעריאָגן. האָב איך גענומען לויפֿן נאָך שנעלער און שנעלער, ביז כ’בין דערלאָפֿן ביז מײַן געסל און מײַן שטוב. מיר האָבן געוווינט אין דעם לעצטן צוויי־עטאַזשיקן מויער אויף דער פּאַקאַלניעס געסל, אָדער ווי מיר האָב זי גערופֿן אויף פּויליש, פּאָדגורנאַיאַ.

פֿון דעם זעלבן טאָג אָן און ביז די מלחמה האָט זיך פֿאַרענדיקט, האָב איך זיך געפֿירט מער פֿאָרזיכטיק. איך האָב זיך נישט געדרייט איבער די גאַסן, געשפּילט זיך מיט ייִנגלעך און מיידלעך נאָר אין אונדזער געגנט, נישט ווײַט פֿון שטוב. אין שול בין איך אַליין נישט געגאַנגען. תּמיד האָבן מיך באַגלייט צי די מאַמע, צי דער טאַטע. אַבי נישט בלײַבן אַליין. פֿיר לאַנגע יאָר איז די שטאָט געווען פֿרעמד פֿאַר מיר.

*

וועגן דעם, וואָס ס׳האָט מיט מיר געטראָפֿן, האָט קיינער נישט געוווּסט. איך האָב דאָס קיינעם נישט דערציילט, אַפֿילו מײַן עלטערער שוועסטער גאַלינאַ, כאָטש איר האָב איך תּמיד פֿאַרטרויט אַלע מײַנע סודות. אַלץ, וואָס איך האָב איבערגעלעבט דעם טאָג, איז געבליבן מײַן גרעסטער סוד. נאָך דער מלחמה זײַנען געקומען צו אונדז לעבן נײַע שכנים, און דווקא ייִדן. מיט דער צײַט זײַנען אונדזערע משפּחות געוואָרן די בעסטע פֿרײַנט, און אַפֿילו א סך מערער. מיר האָבן זיך געפֿילט ווי איין גרויסע משפּחה. מיט זייער זון, עלינקען, וואָס האָט אין די זיבעציקער יאָרן עולה געווען קיין ישׂראל, שטייען מיר אײַן אין פֿאַרבינדונג ביז הײַנט. אַגבֿ, אין ישׂראל וווינען אַ סך פֿון מײַנע קרובֿים און חבֿרים, קאַראַיִמען ווי איך, נאָר דאָרט בין איך נאָך קיין מאָל נישט געווען. עלינקע האָט דווקא יאָ באַזוכט ווילנע עטלעכע מאָל, און אין איינעם פֿון זײַן לעצטן באַזוך האָב איך אים דערציילט די מעשׂה, וואָס ער באַשרײַבט דאָ פֿון מײַן נאָמען. דעם נעגער האָב איך מער קיין מאָל נישט געזען. איך האָב נאַר געהערט, אַז די רוסן האָבן אים אַרעסטירט, באַשולדיקט, אַז ער האָט געהאָלפֿן די דײַטשישע נאַציסטן און אים אַוועקגעשיקט קיין סיביר. עס קומט אים אַוודאי!

הײַנט ווייס איך שוין, אַז די קאַראַיִמער זײַנען אַ טייל פֿון דעם ייִדישן פֿאָלק, פֿון דער צוויי טויזנט־יאָריקער ייִדישער געשיכטע.