פֿון אונדזער עזבֿון: יאַשע זעלדין (1902־1942)

— דיכטער, דראַמאַטורג. געבוירן אין ווילנע אין אַ משפּחה פֿון אַן אָנגעשטעלטן. געלערנט אין חדר און אין אַ רעאַל־שול. אין אָנהייב פֿון דער ערשטער וועלט־מלחמה פֿאָרט ער אַריבער, צוזאַמען מיט די עלטערע ברידער, קיין וואַרשע. די ברידער אָרדענען זיך אײַן פֿאַר שוואַרצאַרבעטער, און יאַשע העלפֿט זיי אונטער. אין 1915 איז ער ווידער אין ווילנע, אַרבעט ווי אַ צײַטונג־טרעגער, איינצײַטיק קומט ער אָן זיך לערנען אין אַן אָוונטשול, ציט זיך אַרײַן אויך אין דער רעוואָלוציע־באַוועגונג. שרײַבט לידער, איינס פֿון זיי גייט אַרויס אינעם קינדער־זשורנאַל ”גרינינקע ביימעלעך“. ווען אין ווילנע קומט אַרײַן די רויטע אַרמיי, ווערט ער אַ רויטאַרמייער און פֿאַרלאָזט די שטאָט. אין 1923 איז ער אַ מאַטראָס אין רויטן ים־פֿלאָט. אין 1924 דרוקט דער מאָסקווער זשורנאַל ”יונגוואַלד“ זײַנע פֿלאָט־לידער. די פֿלאָט־טעמע וועט נאָך לאַנג פֿאַרבלײַבן איינע פֿון די וויכטיקסטע אין זײַן דיכטונג, נאָר אַ באַזונדערן שם האָט געבראַכט דעם דיכטער זײַן פּאָעמע ”די בוינע“ (1927־1928) , געדרוקט אין ”די רויטע וועלט“ און ”פּראָליט“, אין וועלכער ער האָט געשילדערט בוינע־אַרבעטער, געוועזענע פּויערים פֿון דאָרף, וואָס האָבן אין יענע יאָרן געבראַכט אין שטאָט זייער נישט געצוימטן אימפּעט און סטיכישע אורקראַפֿט פֿון נאַטור־מענטשן. אינטערעסאַנט איז געווען די פּאָעמע אויך מיט אירע רוסישע אינטאָנאַציעס אין ייִדיש און אַפֿילו מיט רוסישע ”טשאַסטושקעס“ אויף ייִדיש. זעלדין האָט איינער פֿון די ערשטע געבראַכט מיט זיך דעם ניט־ייִדישן טיפּאַזש, באַווײַזנדיק אים מיט גרויסער קינסטלערישער קראַפֿט. מיט דער זעלבער מײַסטערשאַפֿט האָט ער איבערגעזעצט פֿון רוסיש ”דאָס געזאַנג וועגן אַפּאַנאַסן“ — די פּאָעמע פֿונעם דיכטער עדואַרד באַגריצקי, געפֿינענדיק פֿאַרב און פּלאַסטיש וואָרט איבערצוגעבן די פֿאַרשיידענע שפּראַך־שטראָמען אין אָט דעם ווערק. פּאָפּולער זײַנען אין די 1930ער יאָרן געווען זעלדינס פּיעסעס ”צעמאַכקע די טעכניקע“ און ”דרײַ פֿענצטער“ און, באַזונדערס, זײַנע איינאַקטערס אויף אַקטועלע טעמעס פֿון יענער צײַט. דעם איינאַקטער ”די געלונגענע אָפּעראַציע“, וועלכן ער האָט אָנגעשריבן צוזאַמען מיט אַהרן קושניראָוו, האָבן געשטעלט אַ סך ייִדישע קלובן. דאָס לעצטע ווערק זײַנס איז געווען אַ סצעניש בילד ”אונדזער משפּחה“ (געשריבן צוזאַמען מיט ש. גאָדינער), וואָס איז געווען אײַנגעשלאָסן אין בוך ”פֿאַרן היימלאַנד‟, „אין שלאַכט“, וואָס די מאָסקווער ייִדישע שרײַבער האָבן צונויפֿגעשטעלט אין די ערשטע טעג נאָכן אָנפֿאַל פֿון פֿאַשיסטישן דײַטשלאַנד אויפֿן ראַטן־פֿאַרבאַנד, איידער זיי זײַנען אַוועק אויפֿן פֿראָנט. יאַשע זעלדין האָט פֿונעם
שלאַכטפֿעלד זיך שוין נישט אומגעקערט.

יאַשע זעלדיק, לידער פֿון דער לידערזאַמלונג „ים־לידער‟,
פֿאַרלאַג „סאָוועטסקי פּיסאַטעל‟, 1973

וועכטער־ימער

שוין געשלײַדערט האָט טאָג אויף באַגינענדיק ים
מיט רויטן צעבלוטיקטן דיסק,
און געטראָפֿן אין מיר,
אינעם איינציקן וועכטער פֿון שיף,
וועמען נאַכט האָט מיט איינזאַם און שטומקײט
אָן אויפֿהער גענערט און געגיפֿט,
און שטענדיק מיט נעצן פֿון חושך
פֿאַרשטריקט פֿון קאָפּ בין די פֿיס.

ניט אומזיסט בין איך, ייִנגסטער פֿון ברידער,
פֿאַר וועכטער פֿון ימען געװיילט
אויף צו טראָגן דעם טאָגיקן אָנזאָג,
װאָס האָט אויף מײַן ברעג זיך צעהעלט.

ניט אומזיסט האָבן דראָענדע ימען
ברעגן פֿון ברעגן צעשיידט.
אַלציינס װעט דערגיין צו אַלעמען
מײַן הילכיקע יוגנט־פֿרייד!

כ’אַקער שוין עקשנדיק גליווער
מיט שטאָלענע שטערן פֿון שיף,
און גאַרטל דעם ערדיקן קוגל
מיט יוגנט געמונטערטן רוף.

היי, ברידער אַלערלייהויטיקע,
פֿון אַלע פֿינף טיילן פֿון ערד,
וועמען אָנמוט געשמידט האָט אין קייטן,
און אַקסלען מיט שוואַרץ־יאָר פֿאַרשווערט!
ס’האָט דער טאָג שוין געשלײַדערט אין פֿרײַלאַנד
זײַן ליכטיקן פֿריידיקן דיסק.
אָ, ניט לאַנג שוין, ניט לאַנג װעלן אײַך פּײַניקן
קייטן פֿון אָנמוט די פֿיס!
1923

מאַטראָסן-ליד

כ’וועל מיט גרינער פֿאַרב
ניט אויסקריצן מײַן הויט,
ווי אורפֿאָטער מיט צייכנס
גרויזאַמקײט און רום,
כ’בין געזאַלבטער האַר
אויף ימיקן אַרום,
מײַן קנעכט איז היימלאָזער
שטורעמווינט, װאָס ווײַט.

כ’וועל מיט רויטן װײַן
ניט אָנצינדן מײַן מאַרך
און ניט לויפֿן דול
זיך קילן אין הו-האַ,
און די אוצרות מײַנע
הערשערישע מאַכט
כ’וועל ניט שענדן
מיט קיין לײַכטזיניקער האַנט.

גליִען אָפּגרונטן
מיט גרינעם פֿאָספֿאָר-ליכט,
און וואַלן — װײַסע וועלף
שווינדן אין געיעג.
און הימל ט׳אָנגעטאָן
אויף זיך אַ שוואַרצע טוך
פֿון ניט געקאַמטן װאָל
פֿון כמאַרעס װאָגיקע.

וואַקסן וואַלן בערג
מיט הויקערס שניייִקע,
נעפּלדיקע װײַט,
שלענגלט בלוט און שפּאַרט
דורך ענגע אָדער־שלאַנגען,
און פֿריידיק. איז געפֿאַר
צו זײַן בײַ ווינט געפֿאַנגען.

זײַנען מחנות גרייט ווינטן הײימלאָזע,
דורשטן נאָך געלויף, גאַרן נאָך געשפּאַן
פֿון טראָסן, פּאַרוסן
מיט אומרו אָנגעבלאָזענע,
פֿאַרצויגן און פֿאַרשליפֿט
אויף הויכע זעגל-שטאַנגען.

אַהינטער יעדן באַרג
זיצט אַ שוואַרצער תּהום.
און ווינטן עגבערן
מיט קריגעריש געשריי.
אויף הייסער שטורעם-נאַכט,
אויף זינגענדן אַרום.

איז װער קען אָפּשנײַדן
מײַן קריגערישן גאַנג
אויף וועגן אומגלײַכע
פֿון גרויסן לעבנס-ים,
ווען מײַן ווילן איז
פֿעסטער פֿעלדזן-שטיי
און מײַן לײַכט־טורעם
איז מײַן אייגן לאַנד.

1927

אָפּגאַנג

מײַן שאַרפֿע שיף האָט שיכּור זיך פֿאַרכלינעט,
מיט אומגעדולד פֿאַרציטערט האָט דער ראַנד,
דער צופֿלוס גייט אַ רײַכער און אַ גרינער
און װעקט די לופֿט מיט שוימיקן געזאַנג.

גענוג, גענוג בײַ אויסגעצערטע ברעגן
אויף מיטװינטן אויף הילפֿיקע געוואַרט.
דער צופֿלוס גייט געלאָדן מיט באַוועגונג
און טראָגט אונדז מי און פֿריידיקע געפֿאַר,

טאָ זײַט געזונט, איר האָרעפּאַשנע פֿישער,
און ניט דערמאָנט מײַן נאָמען דאָ צו בייז,
עס האָט שוין לאַנג מײַן יוגנט זיך געריסן
צום האָריזאָנט אויף וויגנדיקן שויס.

טאָ נעמט אײַך אֶפּ די אָפּגעדינטע סחינה,
און נאַט אײַך אֶפּ די אָפּגעניצטע געץ.
איך האָב אַ היים אַ נײַע זיך געפֿונען —
אויף בלאָען ים אַ שוימענדיקע נעסט.

מײַן שיף, מײַן שיף, מײַן שנײַדנדע און שלאַנקע,
זי בלוטיקט שוין מיט אויפֿגייענדער זון,
און רײַסט זיך שוין פֿון הענגענדיקן אַנקער,
װאָס האָט זיך פֿעסט פֿאַרפּרעסן אינעם גרונט,

1929

אויפֿן גליטש

אַוועקגעיאָגט אַ טאָג אַן אָנגעיאָכטן אייזל
מיט שווערע זעקלעך מי, מיט פֿולע פֿעלן שווייס,—
דאָס היטל אויף אַ זײַט, פֿאַריסן הויך די הויזן,
און, פֿײַפֿנדיק אַ ליד, אַ פֿריילעכער אַרויס.

באַגעגנט האָט די גאַס אַ שניייִקע, אַ פֿרישע,
פֿון דרום האָט אַ װינט אַ וואַרעמער געווייט,
און לײַכטזיניק געזוכט מיט זוניקע גערוסן,
מיט דופֿטנדיקער לופֿט פֿון אויפֿגעבליטער װײַט.

אַ טומלדיקער שטראָם, אַ האַסטיקער, אַ בונטער
האָט דורשטיק מיך פֿאַרזויפֿט, פֿאַרשלונגען ביזן האַלדז,
אַ גאָלדענער טראַמווײַ איז זינגענדיק און מונטער
געשװוּמען װי אַ שיף אין זילבערנעם קאַנאַל.

דער נאָענטער בולוואַר אַן אײַזיקער, אַ ברייטער
האָט שרײַענדיק און צאַרט מיט פֿײַערן געשפּריצט, —
אַ וויגנדיקער מאַרש פֿון מעשענע טרומייטערס
האָט וואַרפֿנדיק אַ שלייף פֿאַרצויגן אויפֿן גליטש.

עס מאַכט ניט אויס, װאָס איך בין אָקאָרשט פֿון דער אַרבעט, —
און צײַט איז נאָך גענוג, און כּוח איז נאָך מער!
אַ שמיץ געטאָן דעם פּעלץ, פֿאַרקאַשערט מײַנע אַרבל
און אײַנגעשפּאַנט די פֿיס אין שאַרף געשמידטע פֿערד.

דער שפּיגלדיקער גלאַט איז דורכזיכטיק געשליפֿן,
און יעדערער פֿון אונדז אַ פֿאָר אויס אויפֿן ווינט, —
מיר טראָגן זיך פֿאַרבײַ װי שווימענדיקע שיפֿן,
און יאָגן זיך אַהער און שנײַדן זיך אַהין!

מיר האָבן זיך ווי יונגע פֿערדעלעך געמונטערט, —
און צײַט איז נאָך גענוג, און כּוח אין נאָך מער,
און גרינג איז מיר אַזוי מײַן פֿערטעלע יאָרהונדערט,
און ליב איז מיר אַזוי מײַן אױסגעשפּרײטע ערד!

איז װאָס איז דאָ דאָס בייז, װאָס מאָרגן צו דער אַרבעט
באַדאַרף איך אויפֿשטיין פֿרי און פֿאָרן אַזאַ העק!
פֿון שלאָפֿן װערט מען פֿוילער, בלוט-אָרעמער און צאַרטער —
און איך װעל הײַנט מײַן פֿרייד דערטרינקען ביזן דעק.

1928

אורלויב

דעם ח’ לױצקער

אַוועקגעגעבן דעם בריגאַדיר מײַן רונדן נומער,
אַוועקגעגעבן דאָס שווערע פּעקל מיט געצײַג!
אין דער קאָנטאָר האָב איך שוין אורלויב מיר גענומען
מיט אַ פֿאַרמעגן אויף אַ גאַנצן מאָנאַט צײַט.

איך האָב זיך גלײַך געלאָזן לויפֿן אין „דינאַמאָ‟
און אײַנגעהאַנדלט לינדע לאַטשן צו די פֿיס,
אַ דיסק אַן אײַזערנעם, אַ שטרויענע פּאַנאַמע,
אַ העמד אַ שיטערעס, װאָס טויג אויף כאַפּן פֿיש.

אין קורצע הייזעלעך פֿון גרינינקער סאַטינע,
װאָס קוים זיי ציִען ביזן די קנאָכן פֿון די קני:
מע זאָגט, אַז הייזעלעך אַזוינע איז אין כינע
אַ גרויסע צירונג בײַ די אָרעמע קולי.

נאָר װוּ, אַװוּ זײַט איר, די זומערדיקע פֿריידן?
איר, טעג באַגילדעטע מיט זוניקײט און בראַנד?
שוין וויפֿל טעג איך קלײַב זיך אָנטאָן לײַכטע קליידער,
און מוז זיי ווידער לאָזן הענגען אויף דער וואַנט!

עס קריכן אויסגאַנגען, פֿאַרכמאַרעט און פֿאַרצאָרנט,
געוועבט מיט װאָלקנס, און מיט רעגנס, און מיט װינט,
און גלײַך דער הימל װאָלט אַ יעדן טאָג געבאָרן
אַ ניט דערטראָגענעם, טובערקוליאָזן קינד.

איז װוּ זאָל איך זיך מיט מײַן אוצר איצט אַהינטאָן,
מיט מײַנע אַכט און צוואַנציק רונדינקע מעת־לעתן,
ווען היגער זומער ז’גאָר אַן אָפּקלאַנג פֿונעם ווינטער,
און הימל האַלט די רויטע זון אויף זיבן שלעסער?

— אָ, גיט מיר גיכער אַ קאַרעטע, אַ קאַרעטע
און אַ פּלאַצקאַרט אין אַ וואַגאָן פֿון האַרטן קלאַס!
כ’רײַז אָפּ אַהין, װוּ זון איז ניט אַזוי פֿאַרעטעריש,
װוּ מענטשן קענען זיך נאָך גליִען אויף אַ פּליאַזש!

בײַם װײַסן שוים פֿון שוואַרצן ים אויף בלאָנדע זאַמדן,
װוּ העלע זון איז אומדערבאַרעמדיק און מילד,
װעל איך מײַן העלע הוט אין קופּער דאָרט פֿאַרוואַנדלען
און בלוט און אָדערן צעטרײַבן אין אַ שפּיל…

1928

אַ שליסל צו אַ טיר

גאַסן פֿליסן מיר אַנטקעגן,
הײַזער הויערן פֿאַר מיר —
איך האָב שליסלען צוויי געקראָגן,
צו אַ טויער, צו אַ טיר

ווילט זיך טומלען און באַרימען
און דערציילן קליין און גרויס:
כ’האָב באַקומען הײַנט אַ צימער
אין אַ שפּאָגל־נײַעם הויז.

בין איך שיכּור אָדער ניכטער,
אָדער טרוים איך אויפֿן װאָר?
איך האָב נעכטן נאָך גענעכטיקט
אין אַ קאַלטן קאָרידאָר.

און מיט הייסן לײַב געוואַרעמט
דעם פֿאַרפֿראָרענעם צעמענט,
און צוקאָפּנס — קישנס דאַרע —
צוויי פֿאַרהאָרעוועטע הענט.

לויף איך אומעט, װי אִַ זיגער,
גאַס אַרויס און גאַס אַרײַן, —
כ׳בין אַ היגער, כ’בין אַ היגער,
שטאָט איז מײַן, און אַלץ אין מײַן!

מעג שוין קנאַקן בייזער ווינטער
און זיך רײַסן פֿון דער הויט,—
ס’איז דאָס ערגסטע שוין אַהינטער,
און פֿאָרויס איז בלויזע פֿרייד.

יאָג ניט, טראָג זיך ניט, קאָנדוקטאָר,
שטעל מיר אָפּעט דײַן טראַמװײַ,
„בירגער ווירדיקע, װאָס קוקט איר?
מאַכט אַן ערטעלע מיר פֿרײַ!

רוקט זיך, האָט ניט קיין פֿאַראיבל,
ס’איז פֿון פֿאָרנט נאָך גערוים, —
בירגער ווירדיקע און ליבע,
לאָזט, איך פֿאָר צו זיך אַהיים‟,

גוט איז צו פֿאַרמאָגן, ברידער,
אַ באַזונדערע קוואַרטיר,
מיט אַ טיש אויף שרײַבן לידער,
מיט אַ שליסל צו אַ טיר!

1934