פֿאָלקלאָריסט, ליטעראַטור־פֿאָרשער, איבערזעצער. געבוירן אין זשיטאָמיר. אין 1922 פֿאַרענדיקט אַ ייִדישע אַרבעט־שול, דערנאָך זיך געלערנט אין קיִעווער ייִדישן פּעדאַגאָגישן טעכניקום, אים פֿאַרענדיקט אין 1924 און געוואָרן אַ לערער אין ייִדישע שולן. אין 1929 אָנגעקומען ווי אַן אַספּיראַנט אין דער עטנאָגראַפֿישער סעקציע פֿונעם קיִעווער אינסטיטוט פֿאַר ייִדישער קולטור. פֿון 1931 — אַ מיטאַרבעטער אין דעם אינסטיטוט, זיך באַטייליקט אין עקספּעדיציעס פֿונעם אינסטיטוט אין די שטעטלעך פֿון אוקראַיִנע, וווּ געזאַמלט, דערנאָך באַאַרבעט און אַרויסגעגעבן אַ ריי פֿאָלקלאָר־זאַמלונגען. דעביוטירט מיט אַ פֿאָרשונג ”וועגן פֿאָלקס־באַאַרבעטונגען פֿון גאָטלאָבערס לידער“ אין מינסקער ”צײַטשריפֿט“ נומ׳ 5 פֿאַרן יאָר 1931, שפּעטער זיך געדרוקט אין זשורנאַלן, דערונטער אין קיִעווער ”וויסנשאַפֿט און רעוואָלוציע“ א״אַ. אין 1937 רעפּרעסירט צוזאַמען מיט אַ צאָל אַנדערע מיטאַרבעטער פֿונעם אינסטיטוט און פֿאַרשיקט אין צפֿון־לאַגער. נאָך דער רעהאַביליטאַציע אין די 1950ער יאָרן געלעבט אין סווערדלאָווסק (הײַנט יעקאַטערינבורג).
זלמן סקודיצקי
אַ חבֿר אין שלאַכט
1
אלי קאָרזש איז געפֿאָרן צום קאָוועל קאָווען די פֿערד. אַלע אין גאַס האָבן אים נאָכגעקוקט, װאָרעם אַלע קאָנען אים: ס׳איז דאָך אליק, יאָסל דעם קירזשנערס זינדל. ערשט צוריק מיט אַ יאָר אָנדערהאַלבן האָט ער פּריסירעט [פֿאַרלאָזט] קירזשנערײַ און איז אַוועקגעגאַנגען אין דער רויטער אַרמיי. איצטער זיצט אלי אין זאָטל, װי אַ געבוירענער קאַוואַלעריסט, אַזוי װי ער זאָל פֿון קלײנװײַז אָן גאָרניט ניט געווען טאָן, נאָר פֿאָרן רײַטנדיק יעדן טאָג. ס׳אַ מחיה אויף זיי צו קוקן, אויף אלין און זײַן פֿערד. ביידע זײַנען זײ געזונטע, װוּקסיקע, בּרײטבײנערדיקע.
דאָס פֿערד אליס גלאַנצט, קיין שפּרענקעלע װעט מען אויף דעם ניט געפֿינען. אלי וואַשט אים, רייניקט אים און בערשטלט אים יעדן טאָג; ער צערטלט אים און קעכלט אים, ווי אַ מאַמע אַ קינד, אלי איז אַ דיסציפּלינירטער רויט־אַרמייער, און ער געדענקט און פֿירט אויס דאָס, װאָס אים האָט געזאָגט דער קאָמאַנדיר גלײַך נאָר ווי ער איז אַרײַנגעטראָטן אין דער אַרמיי.
— געדענק, חבֿר אלי, — האָט אים געזאָגט דער קאָמאַנדיר, — דאָס פֿערד, דאָס איז דײַן חבֿר אין שלאַכט. װעסטו אים אָפּהיטן, וואַשן, רייניקן, האָדעװען און פּויען צו דער צײַט, װעט ער זײַן געזונט און דיר דינען געטרײַ, וועט ער דיך טראָגן אויפֿן שׂונא און וועט דיך אַרויסטראָגן פֿון יעדער געפֿאַר. וועסטו אים פֿאַרלאָזן און ניט נאָכקוקן נאָך אים, װעט ער זײַן שוואַך און וועט אומקומען אין איינעם מיט דיר. היט אָפּ, אלי, דאָס פֿערד, ווי דאָס אויג אין קאָפּ.
און אלי האָט דערנאָך ערשט געזען, אַז דער קאָמאַנדיר איז געווען גערעכט. דאָס פֿערד בײַ אַ קאַוואַלעריסט איז טאַקע אַ חבֿר אין שלאַכט. וויפֿל מאָל האָט אים זײַן גניאַדער געראַטעוועט דאָס לעבן, וויפֿל מאָל האָט ער אים װי אַ וויכער אַװעקגעטראָגן פֿון אונטער װײַסגוואַרדײיִשע קוילן און שווערדן.
דאָס פֿערד אונטער אלין גײט ניט — סע טאַנצט. דעם קאָפּ פֿאַרבויגן שטאַרק אויף אַ זײַט, קלײַבט עס איבער מיט די פֿיס, ווי אַ טענצערין אויף דער בינע. אלי זיצט פֿעסט אין זאָטל — ער און דאָס פֿערד, ווי פֿון איין שטיק געגאָסן. די גאַנצע גאַס קוקט זײ ביידע נאָך. ייִנגלעך, װאָס זײַנען אַלט צו דרײַצן־פֿערצן יאָר, זײַנען אים שרעקלעך מקנא. עך, װי װערט מען דאָס שוין אַלט זעכצן! ערשט פֿון זעכצן יאָר אָן נעמט מען צו אין רויט־אַרמיייִשע אָטריאַדן.
װען ניסל דער קאָװעל דערזעט פֿאַר זײַן קוזניע אלין מיט זײַן פֿערד, איז ער ניט איבעריק שטאַרק צופֿרידן. קאָװען אליס גניאַדן איז גאָרניט פֿון די גרינגע זאַכן. מע דאַרף זיך פֿריִער גוט אָנעסן. אלי לאָזט אים אָבער לאַנג ניט טראַכטן. ער שפּרינגט פֿלינק אַראָפּ פֿונעם זאָטל, טוט אַ בינד אַרום דאָס צוימל אַרום אַ סלופּטשיק, װאָס שטײט בײַם טויער, און לאָזט זיך אין קוזניע אַרײַן.
— אַ גוט מאָרגן, ניסל.
— אַ גוט יאָר, אלי. װאָס וועסטו זאָגן עפּעס גוטס? — מאַכט זיך ניסל כּלומרשט ער װײסט ניט, נאָך װאָס איז מען צו אים געקומען.
— פֿיר פּידקאָװעס צוקלאַפּן, ניסל, נאָר נײַע און טשאַקנדיקע. מע דאַרף בײַ נאַכט פֿאָרן אויף אַ שטיקל אַרבעט. — די לעצטע ווערטער זאָגט ער ניסלען שטיל, כּמעט ווי אויפֿן אויער.
ניסל קלײַבט אָפּ גוטע פֿיר פּידקאָװעס, נעמט דאָס קעסטל געצײַג, אַ ביסל אַכנאַליעס און גײט אַרויס. מיט אלין אין איינעם אין דרויסן. ער גײט צו צום פֿערד, גלעט אים אַ ביסל איבערן האַלדז, דערנאָך איבער דער פּלײצע, דערנאָך איבערן הינטן. „שטיי, שטיי גניאַדער‟, רעדט ער צו אים די גאַנצע צײַט. אָבער װען ער פּרוּווט זיך אַ נעם טאָן דעם פֿערדס הינטערשטן פֿוס, טוט אים יענער אַ שלײַדער אָפּ, און ניסל טוט אַ פֿלי אַוועק אויף עטלעכע שפּאַן.
— ברענט ער אויף פֿײַער, דער גניאַדער דײַנער, — זאָגט דעמאָלט ניסל צו אלין, — איכל בײַ אים די פֿיס ניט נעמען. וועסטו האַלטן די פֿיס, װעל איך קאָװען, אַניט דאַרף מען ניט.
אלין װעט דאָס פֿערד קיין קלאַפּ ניט טאָן. אָבער אויך בײַ אים רײַסט עס אַלע װײַלע די פֿיס, און ניסל דער קאָװעל באַגיסט זיך מיט שווייס, ביז ער קאָװעט אָן די פֿיר פֿיס.
קיין געלט צאָלט אלי ניט, ער לאָזט איבער אַ צעטל:
„אָפּגעקאָװעט בײַם קאָװעל ניסל וואַלדמאַן פֿיר נײַע פּידקאָװעס. רויט־אַרמייער פֿון בֿאַזונדערן אָטריאַד אויף קעמפֿן מיטן באַנדיטיזם אלי קאָרזש.‟
ניסל נעמט אַראָפּ דאָס היטל, לייגט אַהין אַרײַן דאָס צעטעלע און טוט זי אָן װידער אויפֿן קאָפּ. נאָך וואַרמעס װעט ער גײן אין אָטריאַד אַרײַן נעמען אויפֿן צעטל געלט.
2
דרײַ געזאָטלטע פֿערד זײַנען צען אַזייגער אין אָוונט געשטאַנען אין הויף פֿונעם רױט־ אַרמיייִשן אָטריאַד, צוגעבונדן צו אַ שטאַכעטל פֿונעם פּאַרקן.
צופֿרידן פֿונעם נאָר װאָס אָפּגעגעסענעם האָבער, האָבן זײ אַלע דרײַ געפֿאָרסקעט מיט די נעזער און געקלאַפּט מיט די שאַרפֿע פּידקאָוועס די ערד אונטער זיך. די באַלעבאַטים פֿון די דאָזיקע פֿערד — אלי קאָרזש און זײַנע צװיי חבֿרים, דמיטרי וואַסילענקאָ און טיכאָן טשעריאָמוכע, — זײַנען איצט געזעסן אין שטאַב פֿונעם אָטריאַד און אויסגעהערט די לעצטע אינסטרוקציעס פֿונעם קאָמאַנדיר.
עס האָט זיך גערעדט וועגן זײער אַ וויכטיקער זאַך. ערשט ניט לאַנג האָט דער רויט־אַרמיייִשער אָטריאַד אויף קעמפֿן מיטן באַנדיטיזם צעקלאַפּט און צעטריבן די פּעטליורישע באַנדע, װאָס האָט געבאַלעבאַטעװעט אין די אַרומיקע דערפֿער און שטעטלעך. אַ סך באַנדיטן האָט מען געהרגעט אין שלאַכט, די איבעריקע האָט מען אויסגעכאַפּט און אַרײַנגעזעצט אַהין, װוּ מע דאַרף. אָבער דעם אָנפֿירער פֿון דער באַנדע, אָסטאַפּטשוקן, האָט זיך אײַנגעגעבן צו אַנטלויפֿן. איצט האָט מען אין שטאַב פֿונעם אָטריאַד באַקומען אַ ידיעה, אַז ער באַהאַלט זיך אויס איינער אַליין אינעם דאָרף װערעסי בײַ אײנעם אַ רײַכן בעל־הגוף. אלי קאָרזש און זײַנע חבֿרים האָבן באַדאַרפֿט פֿאָרן ברענגען דעם דאָזיקן פֿויגל.
— איז געדענקט זשע, חבֿרים, — האָט געזאָגט דער קאָמאַנדיר, — איך חזר איבער נאָכאַמאָל: די פֿערד לאָזט איבער אין אָנהײב דאָרף בײַם אָרעמפּױער פּאַוולאָ וואַרעניק; טשעריאָמוכע איז אַליין אַ װערעסיער, ער ווייסט, וווּ פּאַוולאָ װוינט. דערנאָך לאָזט איר זיך שטיל אָן טומל, צו דער כאַטע, װוּ אָסטאַפּטשוק באַהאַלט זיך. פּאַוולאָ װעט אײַך אַהין דורכפֿירן. מאַכט עס אַלץ שטיל, אָן רעש און אָן טומל, און, דער עיקר געדענקט, אָן אָסטאַפּטשוקן צוריק ניט קומען. פֿאַרן קאָמאַנדיר איבער דער גרופּע באַשטים איך דעם חבֿר וואַסילענקאָ. נו, און איצט אין װעג אַרײַן!
דרײַען זײַנען זײ אַרויס אין הויף. אָפּגעבונדן די פֿערד, זיך פֿלינק אַרויפֿגעכאַפּט אויף די זאָטלען און געלאָזט זיך אין וועג. צוערשט, איז מען געפֿאָרן מיט אַ ברוקירטן שליאַך, דערנאָך פֿאַרקערעוועט אויף אַ זײַט, זיך אַראָפּגעלאָזט באַרג־אַראָפּ צום טײַך, איבערגעפֿאָרן איבער דער קלאַדקע, זיך אויפֿגעהויבן װידער אַ מאָל באַרג־אַרויף, דאָ פֿון אויבן האָבן זיי פֿאַרקערעוועט אין אַ וואַלד. מער האָט מען שױן אינערגעץ ניט באַדאַרפֿט קערעווען. דער דאָזיקער וועג האָט געפֿירט גלײַך קיין ווערעסי. אין וואַלד איז געװען שטיל, ס׳האָט זיך נאָר פֿון מאָל צו מאָל געהערט דאָס קרעכצן פֿון הויכע סאָסנעס, װאָס ווערן געבויגן פֿון ווינט. נאָך אין אָנדערהאַלבן שעה שנעלן פֿאָרן האָבן אונדזערע רײַטער דערזען די ערשטע כאַטע פֿון ווערעסי.
דאָס דאָרף איז געשלאָפֿן, אָבער פּאַוולאָ וואַרעניקן האָבן די רויט־אַרמייער געטראָפֿן אַ וואַכנדיקן, ער האָט שוין לאַנג אויף זיי אַרויסגעקוקט. די פֿערד האָט מען איבערגעלאָזט בײַ פּאַוולאָען אין הויף, און אַליין האָט מען זיך אין איינעם מיט אים געלאָזט צום צווייטן עק דאָרף, צו איוואַן קאַרפּענקאָ דעם בעל־הגופֿס כאַטע, וווּ אָסטאַפּטשוק האָט זיך געפֿונען, אין דרויסן איז געװען פֿינצטערלעך. פֿון צײַט צו צײַט האָט זיך די לבֿנה אַרויסגעוויזן פֿון אונטער אַ כמאַרע, אָבער ניט אויף לאַנג, זי פֿלעגט באַלד אונטער אַ צװײטער כמאַרע פֿאַרשווינדן.
אַ טריט פֿופֿציק פֿאַר קאַרטענקעס כאַטע זײַנען אַלע דרײַ געבליבן שטיין. די פֿענצטער פֿון דער כאַטע האָבן זיך געלויכטן, און ס׳האָבן זיך געטראָגן פֿון דאָרטן שיכּורע קולות און געזאַנגען.
— מ׳זיצט דאָרטן איצט אַ גאַנצע קאָמפּאַניע, — האָט זיך אָנגערופֿן וואַסילענקאָ, — אַ מאַן צען אַוודאי, מע זויפֿט און מע טרינקט, און ביקסן עטלעכע האָב איך אויך געזען שטיין אינעם ווינקל. אָסטאַפּטשוק קלײַבט, װײַזט אויס, װידער אַ מאָל צונויף אַ באַנדע.
— איז וואָס טוט מען, חבֿרים? — האָט שעפּטשענדיק געזאָגט וואַסילענקאָ, — מע װאָלט זיי באַדאַרפֿט אַלעמען פֿאַרנעמען, אָבער מיר אינפֿירן װעלן מיט זײ דאָך גאָרניט מאַכן.
און ס׳איז געבליבן, אַז מע מוז צופֿאָרן אין שטאָט אַרײַן ברענגען נאָך עטלעכע מענטשן. פֿאָרן װעט אליק, װאָרעם זײַן פֿערד איז דאָס געזונטסטע און פֿלינקסטע. אין אַ שעה אַרום וועט ער זײַן אין שטאָט[…].
געקומען צו פּאַװלאָען אויפֿן הויף, האָט אלי שנעל אָפּגעבונדן זײַן גניאַדן, זיך אַרויפֿגעכאַפּט אויפֿן זאָטל און, ווי אַ וויכער, זיך געלאָזט פֿאָרויס.
— שנעלער, שנעלער, גניאַדער, — האָט ער גערעדט צום פֿערד זײַנעם, — שנעלער, ברודערקע, — און אים בלױז לײַכט געקיצלט מיט די עקן שפּאָרן. פֿאַרן גניאַדן אין דאָס געװען גענוג. ווי אַ ווינט אין פֿרײַען פֿעלד, אַזוי שנעל האָט ער זיך געטראָגן. […]
אלי האָט זיך שוין געטראָגן מיטן פֿעלד. פֿון דער װײַטנס האָט ער שױן אָנגעזען דעם צווייטן ברעג פֿון טײַך, די הײַזער, װאָס שטייען דאָרט אַנקעגן אויפֿן באַרג. און פּלוצעם האָט מיט אים געטראָפֿן עפּעס אומגעוויינלעכס: ס׳איז אים מיטאַמאָל פֿינצטער געװאָרן אין די אויגן. אָט נאָר װאָס האָט ער געזען יענעם ברעג און איצטער זעט ער גאָרניט, ניט דעם ברעג, ניט דעם וועג, אַפֿילו דעם פֿערדס קאָפּ, דעם אייגענעם שינעל זעט ער ניט. װוּ ער טוט ניט אַ קוק, איז אַ פֿינצטערניש, הוילע געדיכטע פֿינצטערניש […].
און מיט אַ מאָל איז אלין קלאָר געװאָרן, װאָס מיט אים טוט זיך: ס׳איז הינערפּלעט. ייִנגלװײַז האָט ער געקרענקט אויף אָט דער קרענק. בײַ נאַכט, ווי נאָר ס’איז געװאָרן פֿינצטער, פֿלעגט ער אויפֿהערן זען. אַפֿילו אין שטוב בײַ דעם לאָמפּ האָט ער גאָרניט ניט געזען, די שײַן פֿון דעם לאָמפּ פֿלעגט אים נאָך עטװאָס מערעשטשען [שווינדלען] אין די אויגן. ער האָט זיך דעמאָלט שנעל פֿון דער דאָזיקער קרענק אויסגעהיילט און האָט שוין לאַנג אין דער גאַנצער מעשׂה פֿאַרגעסן. איז נאַ דיר, איצטער דאַרף זיך עס מיט אים טרעפֿן אָט־דאָ אין מיטן פֿעלד.
אלי איז געבליבן אַ צעטומלטער. װאָס טוט מען? מע דאַרף דאָך פֿאָרן װײַטער. אָבער גיי פֿאָר, אַז דו זעסט ניט גאָרניט, ביסט ווי אַ בלינדער. און אלי האָט באַשלאָסן, ער װעט זיך פֿאַרלאָזן אויף זײַן פֿערד, אויף זײַ קלוגן גניאַדן. וויפֿל מאָל האָט ער דורכגעמאַכט מיט אים דעם דאָזיקן װעג! ניט שוין זשע װעט ער איצטער ניט טרעפֿן פֿון דאַנען אײנער אַלײן אַהיים? ניט שוין זשע װעט ער אַראָפּ פֿון דער ריכטיקער סטעזשקע? ער װעט אים אָפּלאָזן דאָס צוימל, זאָל ער גיין אַליין, װוּ אים געפֿעלט.
אלי האָט אָנגעטאַפּט בײַם פֿערד אויפֿן האַלדז דאָס צוימל און עס אַ צי געטאָן.
— נו, געגאַנגען, גניאַדער. אַהיים, אַהיים, ברודערקע! […]
דאָס פֿערד האָט זיך פּאַמעלעך געהױבן באַרג־אַרויף. די רגעס האָבן זיך געצויגן, ווי יאָרן.
און פּלוצעם האָט אלי דערפֿילט, אַז שוין, דער באַרג־אַרויף האָט זיך געענדיקט, דאָס פֿערד גייט שוין אויף אַ גלײַכן װעג. אין גיכן האָבן זײַנע פּידקאָװעס אָנגעהױבן קלאַפּן אין די שטיינער פֿונעם ברוקירטן שליאַך.
דאָ האָט שוין אלי פֿאַר גאָר ניט קיין מורא ניט. פֿון דאַנען קאָן ער טרעפֿן צו זיך אין קאַזאַרמע אַפֿילו מיט פֿאַרבונדענע אויגן. דעם הויף זייערן װעט שוין דער גניאַדער געוויס דערקענען. מיט אַ זיכערער האַנט האָט ער אַ צי געטאָן דאָס צוימל, אַ קיצל געטאָן דעם פֿערד מיט די עקן שפּאָרן און געלאָזט זיך אין גאַלאָפּ. ער מוז אָניאָגן די פֿאַרלוירענע צײַט. די חבֿרים דאָרטן וואַרטן.
אין אַ מינוט פֿופֿצן אַרום איז אלי געווען בײַם קאָמאַנדיר אין צימער און דערציילט אים אַלץ, װאָס ס’איז געשען. אַ מאַן צוואַנציק רויט־אַרמייער האָבן תּיכּף געזאָטלט זײערע פֿערד און געלאָזט זיך קיין ווערעסי. אָסטאַפּטשוקן מיט זײַן נײַער באַנדע האָט מען געכאַפּט און געבונדענע געבראַכט אין שטאָט אַרײַן. אלין די הינערפּלעט איז גיך איבערגעגאַן. דער דאָקטער פֿונעם אָטריאַד האָט אים געגעבן דערצו אַ גוט היילמיטל. דעם גניאַדן זײַנעם האָט ער פֿון דעמאָלט אָן נאָך מערער ליב, אַן אמתער חבֿר אין שלאַכט!
Yiddish Branzhe 