פּראָזאַיִקער. געבוירן אין לאָשיץ, פּוילן. געלעבט אין וואַרשע, אין 1923 עמיגרירט קיין אַרגענטינע, געאַרבעט בײַ שטריקדרייערײַ. אין די יונגע יאָרן אָנגעהויבן שרײַבן און גערוקט אין דער ייִדישער פּרעסע סקיצן און מיניאַטורן פֿון ייִדישן לעבן אין אַרגענטינע. אין 1932 געקומען קיין ראַטן־פֿאַרבאַנד, זיך באַזעצט אין ביראָבידזשאַן, אין דער קאָמונע ”איקאָר“, וואָס איז געשאַפֿן געוואָרן דורך די עמיגראַנטן פֿון אַמעריקע. געאַרבעט אין פֿעלד, געוואַלגערט וואַלד, זיך פֿאַרנומען מיט פֿישפֿאַנג. איינצײַטיק פֿאָרגעזעצט צו שרײַבן דערציילונגען און סקיצן שוין וועגן נײַעם לעבן פֿון די איבערוואַנדערער, זיך געדרוקט אין ”ביראָבידזשאַנער שטערן“, אין מאָסקווער ”עמעס“; אויך די לינקע פּרעסע פֿון אַרגענטינע האָט גערן געדרוקט זײַנע שאַפֿונגען. אין ביראָבידזשאַנער געגנטלעכן אַרכיוו האָבן זיך פֿאַרהיט דאָקומענטן וועגן דעם, ווי אַזוי דער יונגער שרײַבער און קאָמונאַר איז געשיקט געוואָרן זיך לערנען קיין מאָסקווע, נאָר מיט אַ תּנאַי, ער זאָל נאָכן פֿאַרענדיקן זיך אומקערן קיין ביראָבידזשאַן. ער איז אַריבערגעפֿאָרן מיט דער משפּחה קיין מאָסקווע, געלערנט זיך אין פּעדאַגאָגישן אינסטיטוט און פֿאָרגעזעצט שרײַבן. אין 1934 האָט דער ”עמעס“־פֿאַרלאַג אַרויסגעלאָזט זײַן ערשט בוך דערציילונגען, דערנאָך נאָך איין בוך. אין די צײַטונגען ”דער עמעס“ און ”ביראָבידזשאַנער שטערן“ האָבן זיך געדרוקט זײַנע דערציילונגען און פֿאַרצייכענונגען. אָבער קיין ביראָבידזשאַן האָט ער זיך מער שוין ניט אומגעקערט. אין אָקטאָבער 1941 איז ער פֿון מאָסקווע אַוועק אויפֿן פֿראָנט. זײַן דערציילונג ”דער מאַמעס וואָרט“ האָט גאָלדשטיין צוגעשיקט פֿונעם פֿראָנט פּרץ מאַרקישן, און זי איז אײַנגעשלאָסן געוואָרן אין דער זאַמלונג ”היימלאַנד“ (1943). אין צווייטן זאַמלבוך (מאָסקווע, 1942), האָט מאַרקיש אַרײַנגעשטעלט גאָלדשטיינס נאָך איין פֿראָנט־דערציילונג — ”אַן אײַנפֿאַל פֿון אַ דײַטש“. די פּובליקאַציעס זײַנען אַרויס נאָך זײַן טויט.
משה גאָלדשטיין
אַ שטורעם אין אַ זומער־נאַכט
(פֿונעם בוך „ביראָבידזשאַנער אויפֿן אַמור‟)
שפּעט אין דער נאַכט איז גרוניע אַרויס פֿון שטוב, זיך אַרויפֿגעזעצט אויפֿן פֿערד, און דורכגערײַט פֿאַרבײַ די לעצטע הײַזער פֿונעם ייִשובֿ, איז זי אַרײַן אין וואַלד. דער וואַלד הייבט זיך אָן גלײַך, וווּ עס ענדיקן זיך די הײַזער, ער שטייט אַ טונקעלער, געדיכטער און נישט קיין אויסגעטראָטענער. די ביימער שטייען מיט צעפּאַלאָשעטע קעפּ, און די צווײַגן זײַנען אײַנגעפֿלאָכטן איינער אינעם אַנדערן. איצט, אין דער שטילער לבֿנהדיקער נאַכט, שמעקט דער וואַלד מיט פֿרישקייט און מיט זומערדיקער נאַכטיקער פֿײַכטקייט. גרוניע ציט אין זיך אַרײַן די פֿרישע נאַכטלופֿט. איר שלאַנקער קערפּער הוידעט זיך אויפֿן פֿערד, וואָס גייט מיט געלאַסענע טריט און אָטעמט צום טאַקט מיט זײַן גאַנג, אײַלן דאַרף זי זיך נישט. ביז צום נאָענטסטן ייִשובֿ איז איר געבליבן גענוג צײַט. ווען זי גייט צופֿוס, וואָלט זי אויך אָנגעצויגן אַהין ביז צום צווייטן אויפֿדערנאַכט. זי האָט טאַקע גערעכנט גיין צופֿוס, עס איז איר אַ שאָד געווען אַוועקצונעמען אַ פֿערד פֿון דער אַרבעט. נאָר די פֿאַרזאַמלונג, וואָס האָט מיטאַמאָל אויפֿגעהויבן די הענט פֿאַר גרוניען, פֿאַר דער בעסטער טראַקטאָריסטקע, אַז זי זאָל פֿאָרן ראַפּאָרטירן דעם געגנטלעכן ראַטן־צוזאַמענפֿאָר וועגן די דערגרייכונגען פֿונעם קאָלווירט, האָט אין איין קול געשריִען: אַ פֿערד, נאָר אַ פֿערד זאָל מען איר געבן.
דאָס פֿערד איז אַ ברוינס, אַ הויכס, מיט אַ שטאַלטנעם פֿאַרריסענעם האַלדז, וואָס איז גלאַט ווי אַ סאַמעט און בייגט דעם קאָפּ פֿאַר די צווײַגן, וואָס שמײַסן איר אין פּנים און פּלאָנטען זיך אין אירע אויפֿגעפּוישעטע שוואַרצע קרויזן.
אין וואַלד איז שטיל. אויסער דעם אָטעמען פֿונעם פֿערד און די פֿערדישע טריט הערט זי גאָרנישט. די שטילקייט ציט זיך אַ ווײַטע, ווײַטע דורך דורך דער געדיכטעניש פֿון וואַלד, דאָס פֿערד גיט אָבער יעדע ווײַלע אַ דריי דעם קאָפּ, עס שפּיצט אָן די אויערן, ווי ס׳וואָלט זיך אײַנגעהערט צו זייער אַ ווײַטן רויש, וואָס איז נאָך צו גרוניעס אויערן נישט דערגאַנגען, און עס טוט אַ ציטער. גרוניע גיט אים אַ צערטלעכן פּעטשל איבערן האַלדז, און זי דריקט צו אירע פֿיס צו זײַנע צאַפּלדיקע זײַטן. גיט זיך דאָס פֿערד אַ לײַכטן הייב און טראָגט זיך אַוועק פֿאָרויס איבער דער קוים קענטיקער, שוואַך אויסגעטראָטענער סטעזשקע. גרוניע פֿילט אַ לײַכט־אויפֿרעגנדיקן ציטער אין בלוט. זי איז איצט צופֿרידן, וואָס זי האָט גענומען אַ פֿערד. עס איז גוט צו רײַטן בײַ נאַכט איבערן וואַלד. אינעם ראַפּאָרט, טראַכט זי, וועט זי טאַקע דערמאָנען מאָטען דעם קאָניוך, וואָס גיט אָפּ זײַן גאַנץ לעבן פֿאַר די פֿערד. דעם ראַפּאָרט טראָגט זי בײַ זיך אינעם אייבערשטן קעשענקעלע פֿונעם קאָפֿטל. דאָרט איז פֿאַרשריבן וועגן אַלץ, וואָס זי דאַרף דערציילן, און אין מאָטען האָט מען פֿאַרגעסן. זי מוז וועגן אים דערמאָנען, וועגן דעם געטרײַען מאָטען. אָט שטייט ער איצט פֿאַר אירע אויגן מיטן שמייכלענדיקן פּנים און וואַרט זי:
— זע, גרוניע, היט אָפּ דאָס פֿערד אין וואַלד, פֿאַר יעדן קראַצעלע אויף זײַן הויט וועסט זײַן פֿאַראַנטוואָרטלעך.
זי צעשמייכלט זיך און גיט אַ גלעט דעם סאַמעטענעם האַלדז פֿונעם פֿערד. נאָר וואָס ווײַטער אין וואַלד, אַלץ שטילער איז די נאַכט, אַלץ געדיכטער איז דאָס פֿינצטערניש.
דאָס פֿערד שפּיצט אָן שאַרפֿער די אויערן און פֿאַרלאַנגזאַמט די טריט. גרוניע הייבט אויף דעם קאָפּ צו די שפּיצן פֿון די ביימער. דער הימל, זעט זי, וואָלקנט זיך, די לבֿנה דעקט זיך אײַן מיט גרויע טיכער, און אַ ווינטל גיט אַ בלאָז. אין וואַלד ווערט קילער. די ביימער באַוועגן זיך, און די בלעטער רוישן. דורך די ביימער שלאָגט זיך דורך אַן אָפּשײַן פֿון אַ ווײַסן בליץ, דערנאָך דערגייט אַהער אַן אָפּקלאַנג פֿון אַ דונער.
זי פּרוּווט אונטערטרײַבן דאָס פֿערד, נאָר דאָס פֿערד דרייט דעם קאָפּ און שטעלט טריט, ווי עס וואָלט געשטאַנען פֿאַר אַן אָפּגרונט. אַ בליץ, וואָס שנײַדט דורך די ביימער פֿון וואַלד, פֿאַרבלענדט די אויגן, דערנאָך ווערט פֿינצטער אין וואַלד. די ביימער שאָקלען זיך שטאַרקער, די בליצן ווערן אָפֿטער און בלענדנדיקער, דער ווינט שטאַרק זיך, און אַ ווויען רײַסט זיך צווישן די ביימער. עס טראָגט זיך אַ וויכער. די בליצן צינדן די שפּיצן פֿון די ביימער.
דאָס פֿערד שטעלט זיך אָפּ. עס ציט זיך אויף צוריק, באַלד ווערט דער וואַלד ווידער אָנגעצונדן. אַ קראַכן לאָזט זיך אַראָפּ איבער די ביימער און מיט אַ פֿײַפֿערײַ טראָגט זיך אַ שלאַקסרעגן. עס מישט זיך פֿײַער מיט וואַסער. צווײַגן ברעכן זיך, ביימער לייגן זיך צו דער ערד, דער ווינט ווויעט און פֿאַרשטעלט דעם וועג.
גיך שפּרינגט גרוניע אַראָפּ פֿונעם פֿערד. זי נעמט אָן פֿאַרן צײַמל און פֿירט עס אַרײַן צווישן צוויי גראָבע ברייט־צעצווײַגטע ביימער. דער רעגן שלאָגט איבער איר קאָפּ. זי איז שוין נאַס ביז צום לײַב. זי גלעט דאָס פֿערד און זעצט זיך אַוועק אונטער זײַן בויך. זי כאַפּט זיך צום קיישעלע און נעמט אַרויס צעווייקטע שטיקלעך פּאַפּיר, וואָס צעקריכן זיך צווישן אירע פֿינגער. „דער ראַפּאָרט‟ — גיט זי אַ טראַכט — און ווערט בלאַס.
און דער וואַלד רוישט, דער רעגן שמײַסט איבער די ביימער, דאָס פֿערד טאָפּטשעט זיך נערוועז אויף איין אָרט. גרוניע קנייטשט אין די הענט דאָס שטיקל צעווייקטע פּאַפּיר.
ווען זי איז אַרויס פֿון וואַלד, איז שוין געווען גרויסער טאָג. די זון האָט געשײַנט און געוואַרעמט די נאַסע ערד. די לופֿט האָט געשמעקט מיט אַ פֿרישן צאַרטן ריח פֿון נײַ־געבוירענעם טאָג.
זי וועט ראַפּאָרטירן — טראַכט זי — אָן ציפֿערן, זי וועט דערציילן וועגן די מענטשן, וואָס זענען געקומען אין דער טײַגע, וואָס האָבן מורא געהאַט פֿאַר איר און איצט נעמען זיי אײַן די ווילדעניש מיט אייגענע הענט…
— הערסט, פֿערדל, ס׳וועט שוין זײַן אַ ראַפּאָרט, — האָט זי פּלוצעם הויך אַרויסגערעדט. און פֿריילעך אַ שמיץ געטאָן דאָס פֿערדל, האָט זי זיך אַוועקגעלאָזט אין גאַלאָפּ אויפֿן באַלויכטענעם וועג.
Yiddish Branzhe 