— דיכטער, פּראָזאַיִקער. געבוירן אין ניקאָפּאָל, אוקראַיִנע, אין אַן אַרבעטער־משפּחה. צו 12 יאָר אָנגעהויבן אַרבעטן אין אַ שוך־פֿאַבריק. געווען צוויי מאָל אַרעסטירט פֿאַר אָנטייל־נעמען אין דער רעוואָלוציע־באַוועגונג. אין די יאָרן 1908־1914 געווען אַ פֿאַבריק־אַרבעטער אין וואַרשע און געדרוקט אין דער ייִדישער פּרעסע אַרטיקלען פֿונעם אַרבעטער־לעבן. אין 1915 זיך אומגעקערט קיין אוקראַיִנע. אין 1917 געווען אַ מיטגליד פֿון דער ייִדישער סאָציאַליסטישער פּאַרטיי ”פֿאַראייניקטע“. זיך באַטייליקט אין בירגערקריג, אין 1919 אַרײַנגעטראָטן אין דער קאָמוניסטישער פּאַרטיי. געשריבן לידער, געהערט צו דער ”פּראָלעטקולטישער“ ריכטונג אין דער ליטעראַטור און זיך באַטייליקט אין דעם ערשטן צוזאַמענפֿאָר פֿון ”פּראָלעטקולט“־שרײַבער אין 1920; אין זעלבן יאָר געווען אַ צײַט רעדאַקטאָר פֿון דער אָדעסער ייִדישער צײַטונג ”קאָמוניסטישע שטים“. געפּרוּווט שאַפֿן אין מאָסקווע אַ פּראָלעטאַרישע ליטעראַרישע גרופּע און אַרויסגעבן אַ זשורנאַל. זינט מיט—1920ער האָט גילדין אַנטוויקלט אַ פּראָלעטאַריש־ליטעראַרישע טעטיקייט אין אוקראַיִנע, געווען איינער פֿון די רעדאַקטאָרן פֿון די זשורנאַלן ”פּראָליט“, ”די רויטע וועלט“ און אַנדערע. די טעמאַטיק פֿון זײַנע פּאָעטישע און פּראָזאַיִשע ווערק איז געווען צוגעבונדן צו דער אַרבעטער־סבֿיבֿה. ער האָט באַזונגען די רעוואָלוציע און די ”סאָציאַליסטישע בויונג“, געשריבן וועגן דער העראָיִק פֿון בירגערקריג און — שפּעטער — וועגן די פּראָבלעמען פֿון ייִדישן שטעטל און דאָרף, וועגן דעם קלאַסנקאַמף אין דער ייִדישער סבֿיבֿה. נישט געקוקט דערויף, וואָס אין זײַנע ווערק איז ער געווען אַ ”פֿלאַמיקער פּאַטריאָט“ פֿון ראַטן־פֿאַרבאַנד און פֿון דער קאָמוניסטישער פּאַרטיי, האָט ער אויך ניט אויסגעמיטן פֿאַרפֿאָלגונגען מצד דעם רעזשים. געווען איז עס סוף 1940ער, ווײַל אין יענעם יאָר זײַנען נאָך אַרויס זײַנע זכרונות וועגן י. ל. פּרצן, מיט וועמען ער פֿלעגט זיך באַגעגענען, זײַענדיק אין וואַרשע. מע האָט אים אַרעסטירט און פֿאַרשיקט אין אַ צפֿון־ לאַגער. געשטאָרבן איז חיים גילדין אין 1943.
חיים גילדין
נאָך היט דער זכּרון
נאָך היט דער זכּרון פֿאַרהוילענע קאַרבן,
ביז איצט איז דער ווייטיק נאָך אַלץ נישט פֿאַרבײַ;
אַ טאָג אין אַ האַלדזבאַנד פֿון מענטשלעכע שאַרבן,
די װעלט אין אַ בינטל פֿון דאָרשטיקן בלײַ.
פֿון גליטשיקע וועגן אויף הויכע קאַרפּאַטן,
פֿאַרװיקלט די װוּנדן אין גרויען שינעל,
מיט זיפֿצן מיט לעצטע פֿון זין
און פֿון טאַטן
איז טרויער געשטאַנען בײַ יעטװידער שװעל.
געשטאַנען געהויקערט,
געשטאַנען געבויגן
אין ווייטיק צעקרימט דאָס פֿאַרבלוטיקטע מויל.
אַ טרער נאָך אַ טרער פֿון גערויטלטע אויגן,
אין האַרץ האָט געפֿאָרעמט אַ בלײַענע קויל.
און האַרט בײַ קאָװאַדלע
צעזאָטן,
צעװוּנקען,
געגליט האָט אין אומרו אַ בייזער „פֿאַר װאָס‟;
געשפּריצט
און גערעגנט מיט בריִיִקע פֿונקען,
און שׂרפֿיש געװאַרט אויף אַ צײַטיקן בלאָז.
געװאַרט און דערװאַרט זיך, דער טאָג איז געקומען
מיט האַק
און מיט האַמער,
מיט מעסער
און שטיין,
פֿאַרבראָכענע פֿויסטן, װי בלוטיקע בלומען,
זיי װאַקסן אויף ברוסטן,
אויף קעפּ,
און אין ציין,
מיט קינדער און מאַן
ניט דערזאָטן דאָס טעפּל;
פֿון שטורמישער עכאָ „פֿאַר לעבן און ברויט‟,
פֿאַרזשאַװערטע קרוינען, ווי פֿוילע צוויי עפּל,
פֿאַרקויקלט זיך האָבן אין קאַליוזשעס קויט,
נאָך האַלט דער זכּרון,
און לאַנג װעט נאָך היטן
דעם אָנדענק פֿון יענע פֿאַרמאָסטענע טעג.
פֿון פֿעװראַל ביז אָקטאָבער —
איין זומער אינמיטן,
און זומערדיק שפּאַנט שוין דאָס לעבן אין װעג.
1929
פֿונוואַנען
נו, פֿונוואַנען קומט דער אומרו מיט אַ ווילן מיך באַשטראָפֿן,
און מיט נײַגער וואָס זשע װאַרט איך,
װאַרט די צײַטונג אינדערפֿרי!
כ’ווייס אויף זיכער, אַז קײן נסים האָבן ערגעץ נישט געטראָפֿן,
זיכער בין, אַז װײַטער מאָרגן כאָװעט ערשטן,
בלייכן גלִי.
נו, פֿונװאַנען קומט דער אומרו דורך די פֿעסטע גראָבע צוימען,
ציילט מיר טעגלעך, וויפֿל קינדער זײַנען הײמלאָז נאָך אין לאַנד
אין מײַן האַרץ צעזינגט אַ װיװעט יעדן שוואַרץ־געשוימטן קוימען
און די ביקס די אָפּגעקילטע צװינגט זאָל אָנלאָדן מײַן האַנט.
צווינגט —
מײַן טרוים פֿון יעדן אויפֿשטאַנד בליִען זאָל װי רעגנבויגן,
זאָרגן זאָרג איך פֿאַר די זאַנגען —
צי מע נאָגט נישט זײער זאַפֿט;
טאַפּ אין צײַטונג יעדע שורה מיט צעבליצטע הייסע אויגן
אפֿשר שלאָגט אין גראָזנע ווידער,
שלאָגט אַ נײַער קװאַל מיט נאַפֿט.
פֿאַר די: כינער פּאַרטיזאַנער גרייט בין שפּרײטן מײַנע אָרעם,
יעדן טאָג פֿאַר װײַטע ברידער לעצטן ביסן שפּאָר איך,
שפּאָר;
נאַר אין יעדער שורה הערן —
צי עס גייט נישט אויף קײן שטאָרעם
נאָך די טריט די מידיק שווערע
פֿונעם ענגלענדער שאַכטיאָר.
כ’ווייס אויף זיכער,
אַז קײן נסים האָבן ערגעץ נישט געטראָפֿן,
זיכער בין, אַז װײַטער מאָרגן כאָװעט ערשטן,
בלייכן גלי.
װאָס זשע קומט דער אומרו טעגלעך מיט אַ ווילן מיך באַשטראָפֿן,
און מיט נײַגער וואָס זשע װאַרט איך,
װאַרט די צײַטונג אינדערפֿרי!
1927
מע פֿאָרט צו אונדז
מע פֿאָרט צו אונדז, מע גנבֿעט גרענעצן און שווער־באַװאַכטע בריקן,
און טײַער קאָסטן װעט דער װעג, —
דאָס ווייסן אַלע קלאָר.
מע פֿאָרט צו אונדז פֿון גאָר דער װעלט —
מע פֿאָרט דאָס האַרץ דערקוויקן
מיט יונגער פֿרייד פֿון ערשטן צענדליק יאָר.
געוועזן טעג,
געװען אַ צײַט,
ווען גרויל מיט פֿינגער פֿראָסטיקע
האָט שטום אין יעדן ווינקעלע געװעבט אַ שװאַרץ געשפּין;
געװען אַ צײַט,
װען טאָג און נאַכט מיט טרערן ראָסטיקע
האָט גליד נאָך גליד געװײנט אין יעטװידער מאַשין.
געוועזן טעג,
װען טױ? אין יעדער טיר
האָט דרייסט געקלאַפּט מיט פֿויסט מיט האַרטן,
און קלאָגערס בלינדע האָבן יעדעס מאָל אונדז אָפּגעצײלט די טעג.
איצט שיקט די װעלט נאָך טרייסט צו אונדז.
נו, זײַט באַגריסט,
מיר װאַרטן.
מיט ליידיקן פֿון אונדזער לאַנד װעט קיינער ניט אַװעק.
מע פֿאָרט צו אונדז פֿון גאָר דער װעלט,
נו, זאָל מען,
זאָל מע פֿאָרן —
פֿאַר ליבע געסט איז גרייט אַ האַנט,
און גרײט אַ פּלאַץ אין ריי,
און גלויבן גלױבן מיר —
צום צענדליק יאָר צום צווייטן
פֿריילעך פֿאָרן וועלן מיר צוגאַסט אין ראַטנלאַנד צו זיי.
1928
עס סודען זיך פֿעלדער מיט זײַדענע רוישן,
פּלאַפּלען פֿאַרחלומט אין רוילעכער פֿרי.
און צערטלעך זיי וויגן אויף גאָלדענע שויסן
געקרײַזלטן ערשטלינג פּויערשער מי.
די ערד האָט צעעפֿנט די טוייִקע לִיפּן,
עס שפּרייט זיך איר אָטעם, װי שלייערן רויך.
מיט גאָלדענעם מבול דורך ראָזלעכע זיפּן
פֿאַרטרונקען דעם סטעפּ האָט די לויטערע הויך.
װי לאַנג ערשט,
ווי לאַנג,
אַז געהערשט האָט דאָ װראַנגעל,
עס סטאַרטשען נאָך ביינער פֿון ערדישער טיף,
איצט דרעשט אַ מאַשין די געראָטענע זאַנגען
פֿון יונגן,
פֿון ייִדישן מי־קאָלעקטיוו
אין סטעפּ — נאָר אַ גרויסער באַראַק, װי אַ טרונע,
נאָך זעלטן צו זאַט אַ פֿאַרדאַרט שטיקל ברויט.
נאָר זאַפֿטיקע זאַנגען פֿון יונגער קאָמונע
פֿאַרבליִען שוין גאָלדיק די שליאַכן פֿון נויט.
עס סודען זיך פֿעלדער מיט זײַדענע רוישן,
פֿאַרטרויען דעם ווינטל די סטעפּישע רייד,
און צערטלעך זיי וויגן אויף גאָלדענע שויסן
פֿאַר נאָענטן מאָרגן אַ דופֿטיקע פֿרייד.
Yiddish Branzhe 