דער פֿינפֿיאָר-פּלאַן (המשך)

עמיל קאַלין

דאָס דריטע קאַפּיטל

עס איז ווידער געוואָרן שטיל. ביידע מענער האָבן געשוויגן און געקוקט אויף דער פֿינצטערער גאַס, וווּ אַלץ איז געשטאַנען סטאַטעטשנע. אין דרויסן איז געווען אַזוי שטיל, אַז מע האָט געקאָנט אויפֿכאַפּן ווי די סאַמע לעצטע בלעטער אויף די הוילע צווײַגן פֿון די ביימער, וועלכע דער ווינט האָט געהוידעט שאַ-שטיל, האָבן זיך פֿאַרטײַעט.

פּוּיו האָט פֿאַרשלאָסן די וויִעס, זיך געקרומט, געקוועטשט מיט די ליפּן, ווי ער וואָלט געצויגן מיט אַלע כּוחות דעם גראָבן שטריק בײַ פֿון אַ קערניצע, כּדי אַרויפֿציִען אַ פֿולן עמער וואַסער. לסוף האָט ער אָנגעהויבן רעדן ווידער.

„יאָ, איז איך בין צוריק קיין בוקאַרעשט און ברוך-השם געפֿונען טאַטע-מאַמע און דאָס שוועסטערל. מאָל דיר אויס! דאָס אַמאָליקע מיידעלע איז געוואָרן אַ דאַמע, קיין עין-הרע, מיט אַלע פּיטשעווקעס. נו, די צײַט טוט אָפּ אירס און רעכנט זיך נישט מיט קיין שום היטלער, מלחמה אָדער אומגליק, ווי גרויס עס זאָל נישט זײַן. אָבער דעמאָלט האָב איך נישט געהאַט די צײַט אין זינען. איך דערמאָן מיך אין איר, אין דער צײַט, מיין איך, נאָר אַצינד בעת איך שטיי אַליין אין סאַמע טאָמנע [1].
„ווער טאָמנע? וואָס טאָמנע?‟, — האָט סעם זיך ווי איבערגעוועקט. עס איז אַרויסגעקומען פֿון אים אַ פֿאָנפֿעדיקע, מאָדנע-ברוגזע שטים. — „מענטש, וואָס האַקסטו דאָרט מיט דער טאָמנע? וועסט זען, וועסט די שׂונאים איבערלעבן. וווּהין אײַלסטו דיך? וועסט נאָך לעבן אַ סך יאָר, קיין בייז אויג זאָל דיר נישט שאַטן.‟
„יאָרן? אַ שיינע מתּנה… און וואָס זאָל איך טאָן מיט די אַלע יאָרן? ביז אַהער זענען די יאָרן מײַנע געווען קאַלעמוטנע, מאָגערע… אָבער דעמאָלט, נאָכן זיך אומקערן קיין בוקאַרעשט פֿון ראַטן־פֿאַרבאַנד, האָט נאָך געטליִעט אין מיר אַ האָפֿענונג, איך שווער פֿאַרן אָרון-קודש אויף בעסערע צײַטן. איך האָב געהאָפֿט! דאָך, געהאָפֿט. ס׳ליגט נישט קיין שׂכל אין פּוסטע אײַנרעדענישן, נאָר דאָס האָט מיר גאָרנישט אָפּגעקאָסט. ס׳געווען אַנדערע צײַט. הײַנט קאָן מען דאָס נישט פֿאַרשטיין. איך האָב זיך דעמאָלט דערפֿרייט בלויז מיטן פּראָסטן פֿאַקט, אַז איך לעב. ווער האָט געקאָנט האָבן גרעסערע פּרעטענזיעס? און דו, שלוימעלע, געדענקסט? דו ביסט אויך דעמאָלט געווען אַ גיבור. דו האָסט דיך געוואָרפֿן צו דער אַרבעט מיט אַזאַ ברען… מיט אַ רציחה אַזאַ. ס׳האָט זיך געקאָכט בײַ דיר אין די קישקעס. האָסט זיך אַרומגעדרייט ווי אָן אַ קאָפּ, ביסט געלאָפֿן אַהין-און-אַהער, האָסט געטראָגן, געשלעפּט, געאַרבעט אין וואָס עס איז דיר נאָר געקומען אונטער דער האַנט. זיך אַליין געמאַכט דעם טויט, ווי מ׳זאָגט, אָבער דו האָסט געהאַט אויך אַ שאַרפֿן קאָפּ, קיין עין-הרע‟.
„איך האָב נישט געהאַט קיין שאַרפֿן קאָפּ. איך בין גלאַט אַזוי אַרומגעלאָפֿן ווי נאָך אַ שׂריפֿה‟, — האָט סעם פּראָטעסטירט שטיל, מיט אַ שעפּטשע און דערפֿילט ווי אַ הייסע כוואַליע פֿאַרשפּרייט זיך אין די געדערעם. — „איך בין געווען אַ בוהײַ, געטויגט אויף צו ציִען דעם פּלוג. איך האָב זיך תּמיד געשלאָגן מיטן קאָפּ אין דער וואַנט אַרײַן און געהאַט דאָס מזל, אַז דווקא די וואַנט האָט זיך צעבראָכן פֿריִער, אַנישט וואָלט איך נישט געזעסן דאָ לעבן דיר הײַנט. אַזאַ בין איך געווען און אַזאַ בין איך אויך הײַנט.‟

פּוּיקעלע האָט אַ מאַך געטאָן מיט דער האַנט און געשמייכלט מיט ביטול:

„וואָס רעדסטו, וואָס? דו ביסט אַ גאַנצער קנאַקער. דו ביסט העט ווײַט פֿון אַ בוהײַ! ווילסט זען אַן אמתע בהמה? קוק מיך גוט אָן… נו, אָבער דאָס אָפּגעטוענע קאָן מען נישט צוריקכאַפּן. ס׳איז פֿאַרפֿאַלן. וואָס בלײַבט דעם מענטש, האַ? דערציילן! הער דיך צו מיט קאָפּ: איך, מיט מײַן קאַליק פֿיסעלע, מיטן האָרב, טויג נישט אויף אַזאַ שוויציק לויפֿעניש. איך האָב נישט קיין שפּיציקע עלנבויגנס. דער מאַמען, זאָל זיך מיִען אין גן-עדן, איז געגאַנגען אין לעבן איך זאָל ווערן אַן אינזשעניר. וואָס פֿאַר אַן אינזשעניר? עס מאַכט נישט אויס. אַבי אַן אינזשעניר. אַ ברירה האָב איך געהאַט? איך האָב איר געטאָן צו ליב און געלערנט זיך אויף אַ כעמישן אינזשעניר. ווי קער איך מיך אָן מיט כעמיע? אַ ווײַטער קרובֿ! נאָר זאָלסט וויסן, אַז יענע באַנק האָבן געקוועטשט גרעבערע קעפּ. זיי האָבן פֿאַרענדיקט מיט אַן אויסצייכענונג און איצט זענען זיי גרויס און שטאַרק, פֿאַרנעמען דעם אויבן אָן, עס זאָל זיי כאַפּן דער וואַטעמאַכער. מיט דײַן פּוּיקעלע שטייט זיי נישט אָן אָפּווישן די בלאָטע פֿון די שטיוול.
„שוין, נאָר פֿינף יאָר באַנק-קוועטשן איז געקומען די צײַט פֿון ׳רעפּאַרטיציע׳. אוי, איז דאָס געווען אַ מחיה! איך האָב מיך געשטעלט פֿאַר דער קאָמיסיע און געוואַרט זיי זאָל מיר צוטיילן דעם אַרבעט-פּלאַץ, אַלץ לויט די באַדערפֿענישן פֿון אונדזער נײַער, צאַרטער עקאָנאָמיע; און כאָטש איך האָב אַ ביולעטין פֿון בוקאַרעשט, האָט די קאָמיסיע מיר ברייטהאַרציק געשענקט אַ פּאָסטן אין אַ פֿאַבריק אַזש אין באַיאַ-מאַרע, וווּ אָדם-הראשון האָט, זײַ מוחל מײַן פֿראַנצייזיש, נישט געפּישט. איך האָב מיך גלײַך געכאַפּט, אַז ס׳אַ טיפֿע באַליגע [2], נאָר גיי דינג דיך מיט זיי! מעגסט וויינען אָדער לאַכן — וועסט די וועלט נישט איבערמאַכן.
„וואָס איז דאָ צו רעדן? איך בין געפֿאָרן אַהין מיט אַזאַ געפֿיל, ווי מע וואָלט מיך געמישפּט צום טויט. פֿאַרשטייט זיך, אַז איך בין געווען דער איינציקער ייִד אין דער פֿאַבריק. דאָס הייסט, עס איז דאָרט געווען נאָך איין ייִד, נאָר פֿון יענע מקומות. פּיסקאָש קורווע [3]. יענער איז געווען דער בוכהאַלטער, שאַנדאָר בערנשטיין. זאָל דאָס זײַן אַ צופֿאַל אָדער נישט: ער האָט געהאַט אַ הוילן שאַרבן פּונקט ווי יענער… ווי האָט ער געהייסן? חבֿר ראַקאָשי [4]. יעדנפֿאַלס, פֿון סאַמע אָנהייב אָן האָט זײַן ליסע קאָפּ נישט צוגעזאָגט קיין גוטס. קיינער אין פֿאַבריק האָט נישט געטאָרט וויסן, אַז ער איז אַ ייִד: ער האָט געביטן דעם ייִדישן פֿאַמיליע־נאָמען אויף „באַרבו‟ און איז געוואָרן אַן עכטער רומענער — סאַנדו באַרבו. איך האָב אָבער אַ גוטן שמעקער, ווי בײַ אַ הונט, און דערשמעקט אונדזערע ייִדעלעך פֿון אַ פּאָר קילאָמעטער. אפֿשר דעריבער האָט ער געהאַט צו מיר אַ באַזונדערע שׂינאה. ער האָט זיך באַצויגן צו מיר באַזונדערס גיפֿטיק, גערעדט צו מיר מיט אַן אָפֿענער שׂינאה. ווען עס האָט זיך נאָר געלאָזט, פֿלעגט ער מיר אַרײַנשטעקן אַ שטעקן אין די רעדער. ער האָט מיך אויך דעמאַסקירט בײַ דער ערשטער געלעגנהייט, דער משומד.
„דאָס ערשטע יאָר האָב איך באַקומען די אַרבעט-מעדאַל פֿאַר מײַנע דערגרייכונגען אין פֿאַרגיכערן און אויסבעסערן די פּראָדוקציע-ליניע, און דאָס צווייטע יאָר — דעמאַסקירונג. מ׳האָט דאָס שיין אַראַנזשירט: מע האָט צונויפֿגערופֿן אַלע אַרבעטער און נאָכן פֿײַערלעך פֿאָרלייענען אַן אַרטיקל פֿון „סקינטעאַ‟ איז ער, דער בערנשטיין, אויף מיר עפֿנטלעך אָנגעפֿאַלן. עס איז געווען דעמאָלט אַ מאָדע אַזאַ „עפֿנטלעך קריטיקירן‟ אויף די אַרבעט-פּלעצער. ער האָט מיך באַשולדיקט אין סאַבאָטאַזש. איך האָב לכאורה צוגעשטעלט פֿאַלשע ציפֿערן אין מײַנע באַריכטן פֿון פּראָדוקציע קיין בוקאַרעשט. אַ פּאָר חדשים פֿאַר דעם האָט אויסגעפּלאַצט אַ סקאַנדאַל: אַ טייל פּראָדוקטן זענען פֿאַרשוווּנדן געוואָרן אויפֿן וועג קיין בוקאַרעשט. האָט ער אויסגעדרייט, אַז איך באַהאַלט אויס מײַנע פֿעלער פֿון דעם קאָלעקטיוו אין שייכות מיטן אויספֿילן די אָנגעגעבענע ראַטעס פֿון פּראָדוקציע. פֿאַרשטייט זיך, אַז אַלץ איז געווען רעזשיסירט און דיריגירט פֿון אויבן, נישטאָ וואָס צו רעדן. אַלע אַרבעטער האָבן דאָס גאַנץ גוט געוווּסט. יעדער האָט דערשמעקט, אַז זאַכן סקריפּען אין פֿאַבריק און מע האָט געמוזט אַרויפֿלייגן די לאָבעס [5] אויף אַ גנבֿ, און אים פֿירן צו דער תּליה, נישט וויכטיק צי ער האָט טאַקע געלקחנט, צי נישט.
„אַזוי אַרום בין איך ווידער אָנגעקומען קיין בוקאַרעשט, נאָר וועמען האָב איך געהאַט דאָ? דער טאַטע האָט שוין נישט געלעבט, די שוועסטער איז אַוועק קיין ישׂראל און מע האָט זייער ווייניק געוווּסט פֿון איר. די מאַמע האָט שוין קוים געזשיפּעט, מײַנע ווערטער זאָלן איר נישט שווער זײַן. אין דער אמתן האָט זי שוין געוואַרט מע זאָל זי אַרויפֿרופֿן, כאָטש זי האָט דאָס נישט געזאָגט אָפֿן. זי פֿלעגט מיר תּמיד זאָגן: ׳פּוּיקעלע, מײַן מאַמעליגע האָב איך שוין אויפֿגעגעסן׳…
„אין אַ פּאָר חדשים אַרום בין איך פֿאַרבליבן איינער אַליין, אַ קײַלעכדיקער יתום. ווי הייבט מען ווידער אָן? איך האָב געציטערט מ׳זאָל מיך נישט שיקן אויף אַן אַרבעט, וווּ יעדער האָט עפּעס אַ פֿלעק. פֿאַרגעס נישט, אַז אַ חוץ אַלע גליקן, האָב איך געהאַט אַ שוועסטער, וואָס איז אַוועקגעפֿאָרן… צו מײַן חידוש האָב איך געטראָפֿן אַ פּאָסטן אין בוקאַרעשט. וועגן חתונה האָבן האָב איך ווייניק געטראַכט. ס׳האָט מיר געשמעקט צו נקבֿות, אָבער ווער איז גענוג משוגע געווען מיך צו נעמען פֿאַר אַ מאַן? מאַרטאַ! זי איז געווען אַ שיינהייט, בנאמנות! וואָס האָט געפֿונען אַזאַ שיין מיידעלע אין אַזאַ פֿאַרזעעניש, ווי איך, רבונו־של־עולם? גוט, אָבער דעמאָלט האָב איך זיך נישט געשטעלט אַזעלכע פֿראַגעס. הײַנט, נאָך אַלעמען, איז יעדער אַ גאָון! איך האָב דעמאָלט געוואָלט, אַז דאָס לעבן זאָל ענדלעך רינען מיר איבער די ליפּן, טאַטע-פֿאָטער! און די וועלט מעג פּלאַצן! מיר קומט אויכעט אַ שטיקעלע עולם-הזה, נישט אַזוי? מילא, די חתונה איז געווען אַ וויץ, דאָס צוזאַמענלעבן איז געווען אַ וויץ… וואָס זאָל איך טאָן? וויינען? צו וואָס? מײַנע שׂונאים זאָלן וויינען!‟

דאָס פֿינצטערניש האָט זיך אַ קאַפּעלע אָפּגערוקט און אַ בלאַסער, בלויער פּאַס איז געקראָכן איבער די דעכער. אַ האָן האָט הייזעריקלעך געקרייעט מיט תּקיעות און שבֿרים, הינטער אַ ברעטער-פּלויט. דער טאָג האָט געשפּראָצט אויף דער קליינער גאַס, אָנגעקומען מיט אַ מאָל, ווי אַן אומגעבעטענער גאַסט. די ביידע מענער זענען נאָך אַלץ געזעסן אויפֿן באַלקאָן, האַלב פֿאַרפֿרוירענע, אָנגעטאָן אין מאַנטלעך, איבערגעדעקט מיט קאָלדרעס.

פּוּיקעלע האָט גענומען קרייען הויך מעשׂה־האָן, זיך געשטעלט אויף ביידע פֿיס און זיך אָנגערופֿן:

„גוט-מאָרגן, וועלט, גוט-מאָרגן! ע… לאָמיר אויפֿזידן די קאַווע פֿון נעכטן. אין דער פֿרי לאָזט מען גאַז אין די רערן! און דערנאָך, הײַדאַ, צו דער אַרבעט! גיך! גיך! נישט פֿאַרפֿעלן!‟
„אין וואָס באַשטייט, אייגנטלעך, דײַן אַרבעט?‟ — האָט סעם געפֿרעגט, זיך געריבן די אויגן און זיך געשטעלט אויף די שלאַבעריקע פֿיס.

נאָר איצט האָט ער זיך דערמאָנט, אַז ער האָט פֿאַרגעסן אײַננעמען די פּילן פֿאַר בלוט-דרוק און אַ ריי וויטאַמינען. נאָר יענע פּילן און וויטאַמינען, אין וועלכע זײַן לעבן איז געווען אָפּהענגיק אין ניו-יאָרק, האָבן אָנגעוווירן דעם האַפֿט אין בוקאַרעשט. ער האָט זיך פּלוצעם פֿאַרשעמט זיי אײַנצונעמען. פּוּיקעלע נעמט נישט אײַן קיין שום פּיל און מאַכט נישט קיין אַנאַליזן — אין דעם איז ער געווען זיכער; אָבער אַז פּוּיקעלע וואָלט געווען אַ ניו-יאָרקער… דעמאָלט וואָלט ער געהאַט אַ גאַנצע פּאָליצע מעדיקאַמענטן. פֿון די ניו-יאָרקער דאָקטוירים וואָלט ער נישט אַרויס אַ טרוקענער.

„מײַן אַרבעט?‟, האָט פּוּיקעלע ברייט געגענעצט. — „איך קלעפּ אַרום קאַרטאָנען. אַ פֿײַנע אַרבעט. מע אַרבעט מיט אַ שטילן קאָפּ….‟

[1] טאָמנע (רומ.) — האַרבסט
[2] באַליגע (רומ.) — אומרייניקייט פֿון קו
[3] פּיסקאָש קורווע (אונגעריש) — שמוציקע קורווע
[4] מאַטיאַש ראַקאָשי — דער פֿאָרזיצער פֿון דער אונגערישער קאָמוניסטישער פּאַרטיי ביז 1956.
[5] לאָבע/ס — לאַפּע/ס