דוד־עומר כּהן
אַ מתּנה באָריס סאַנדלערן, אים צו לאַנגע שאַפֿערישע יאָרן
װען ס’האָט געטאָן אַ קלינג דער אַלאַרם לעבן בעט, האָב איך דאָס ערשטע מאָל געמאַכט אַן אָנשטעל, אַז כ’האָב נישט געהערט. דער קלאַנג איז געװען אַ שײנער: בראַמס, דאַכט זיך, אַן אונגערישער טאַנץ. כ’האָב געגעבן אַ קוועטש אױפֿן אַלאַרם־קנעפּל אים צו פֿאַרשטימען און זיך איבערגעדרײט אױף אַן אַנדערער זײַט.
נאָך צען מינוט האָט זיך דערהערט נאָך אַ שטיקל מוזיק, דאָס מאָל אַ ניגון פֿון מײַנע ייִנגע יאָרן: „בת־קול‟ פֿון חײם־שלמה מײַעס, װאָס דעמאָלט איז ער געװען אײנער פֿון די סאַמע באַקאַנטע חסידישע זינגערס. אין יענע צײַטן זענען געװען מערנישט אַ מיליאָן ייִדיש־רעדערס אױף דער װעלט. דעם טעקסט האָב איך נאָך אַלץ געקענט אױף אױסנװעניק: „ארבעים יום קודם, אל זאת אנחנו מודים — די ישיעה איז שױן דאָ, אין אַ מזלדיקער שעה‟… מײַעס איז געװען צווישן די ערשטע, װאָס האָבן קאָמבינירט די גױיִשע מוזיק מיט שטאַרק רעליגיעזע טעקסטן. מיט פֿופֿציק יאָר שפּעטער האָט דאָס ייִדיש־רעדנדיקע יונגװאַרג פֿון דעם נאָמען מײַעס שױן מער נישט געהערט; אױך די מילי־מיליאַסן חסידישע ייִנגלעך און מײדלעך, װאָס האָבן געהערט אַזאַ מוזיק אָנצוזעטיקן זייער נאָסטאַלגיע.
װען ס’איז געקומען צום רעפֿרען, האָב איך געטאָן אַ לעצטן פּאַטש אױפֿן אַלאַרם און זיך דורכגעריבן די אױגן. כאָטש אין אַנטװערפּען איז דער חודש יאַנואַר מערסטנס זײער אַ קאַלטער און אַ רעגנדיקער, האָט זיך געדאַכט, אַז ס’װעט װערן אַ שײנער טאָג. בהדרגהדיק איז די זון הינטער דעם פֿאָרהאַנג אַרײַן אין שלאָפֿצימער. איך האָב זיך אױפֿגעהויבן פֿונעם געלעגער און דערזען, אַז די רעכטע זײַט איז לײדיק. אַ פּאָר סעקונדעס זענען די אױגן געבליבן הענגען אױפֿן אָרט, דערנאָך בין איך צוגעגאַנגען צום פֿאָרהאַנג און האָב אים מיט כּוח צערוקט.
שטײענדיק בײַם פֿענצטער, האָב איך געקוקט אױף די מענטשן, װאָס גײען פֿאַרבײַ. ס’רובֿ חסידים, דאָ און דאָרט, דאַכט זיך, אַ פּאָר ליבעראַלע ייִדן, און די ערשטע טוריסטן פֿון טאָג. כ’בין נאָך געװען אַזױ פֿאַרשלאָפֿן, אַז ס’האָט מיך אָנגעכאַפּט אַ שרעק, װען כ’האָב דערהערט דעם זעץ אין שויב. כ’האָב אָבער באַלד דערזען, אַז דעם זעץ האָט געגעבן אַ האַנט פֿון יענער זײַט פֿענצטער, און די האַנט האָט געהערט צו זײער אַ באַקאַנט פּנים, װאָס האָט געגלאַנצט מיט אַ שמײכל. כ’האָב געגעבן אַ „כאָדװער‟ [1] און געדאַנקט דעם הימל פֿאַר דעם, װאָס דער אונטערשטער טײל פֿענצטער איז געװען אומדורכזעעװדיק. פֿון הינטער דעם טאָפּלטן גלאָז האָב איך געהערט אַ פֿרײלעך לידל: „צום געבורטסטאָג פֿיל גליק, צום געבורטסטאָג פֿיל גליק‟…
כ’האָב אָפּגעזיפֿצט און מיט אַ מאָל האָט זיך אױך בײַ מיר באַװיזן אַ שמײכל. משנה־מקום, משנה־מזל… מיט יאָרן צוריק האָב איך זיך אַריבערגעקליבן קײן אַנטװערפּען, װײַל איך האָב ליב באַקומען די ייִדישע שפּראַך, און יעצט שטײט פֿאַר מײַן טיר מײַן זון אַריה און זינגט „העפּי בירטדײ‟ אױפֿן שטײגער פֿון מײַן װײַב, װאָס האָט איבערגעזעצט דאָס לידל שױן אײן גאָט אין הימל װײסט װען.
„דו ביסט געקומען צו פֿרי!‟ — האָב איך געזאָגט און זשעסטיקולירט מיט די הענט. — „גײ, כאַפּ נאָך אַ שפּאַציר. ווען דו װעסט צוריקקומען, וועל איך שוין זײַן אָנגעטאָן!‟ אַריהס שמײכל איז פּלוצעם נעלם געװאָרן, און ער איז געגאַנגען װײַטער. רעכטס פֿון אים האָט זיך געשלעפּט מײַן אײניקל שׂרהלע, מיט לײַכטע, פֿאָרזיכטיקע טריטעלעך נאָך נישט צוגעװױנט צום גײן. אַ פּאָר רגעס האָב איך זיי נאָכגעקוקט, אָבער פֿאַר דעם װי ס’האָט מיך געקענט אַרומנעמען אַ דרימלענדיקע סענטימענטאַלקײט, איז געקומען דער געדאַנק, אַז איך האָב פֿאַרגעסן צו קױפֿן לימאָנאַדע.
שפּעטער מיט אַ פּאָר מינוט בין איך שוין געהאַט געווען אָנגעטאָן אין אַן אידיאָטישער קאָמבינאַציע פֿון שװאַרצע פּאַנטאַלאָנעס, אַ פּולאָװער מיט אַ הױכן קאָלנער און אַרום דעם האַלדז דאָס קייטעלע מיט דעם גאָלדענעם „חי‟, װאָס כ’האָב געהאַט געקױפֿט אין יאָר 2023 נאָך די אַטאַקעס אינעם הײליקן לאַנד. כ’האָב באַמערקט, אַז ס’איז מיר געװען מסוכּן שװער זיך צו דערמאָנען אין יענע פֿינצטערע יאָרן, װען טראָגן אַזאַ קײטל האָט געקענט זײַן געפֿערלעך, אַפֿילו אין געװיסע קװאַרטאַלן פֿון אַנטװערפּען. נישט אײן מאָל האָט אַריה, װען ער איז נאָך געװען אַ קינד, מיך געפֿרעגט, פֿאַר װאָס קוק איך זיך אַרום מיט אַזאַ פֿאָרזיכט און חשד. כ’האָב אים דעמאָלט געזאָגט, אַז איך װעל עס אים דערקלערן, װען ער װעט זײַן עלטער, אָבער, ווען ער איז געװאָרן אַ דערװאַקסענער, האָב איך שױן נישט געהאַט וואָס צו דערקלערן אים. משיחס צײַטן!..
שוין אומדרייענדיק זיך אין מײַן גאָר אַלטמאָדישער קיך, כּדי צוצוגרײטן צװײ גלעזער קאַװע, איז צו מײַן פֿאַרשלאָפֿענעם קאָפּ דערגאַנגען דער ענטפֿער אױף דער פֿראַגע, הלמאַי איז מײַן זון געקומען מיך זען: הײַנט איז דאָך מײַן געבױרן־טאָג. אַ פּאָר מאָמענטן בין איך געבליבן שטײן אַ פֿאַרגליװערטער מיט דעם קאַװע־פֿילטער אין דער האַנט. װי אַלט בין איך געװאָרן? נײַן און זעכציק פּלוס זעקס, דאָס איז… רבונו־של־עולם, כ’בין שױן פֿינעף און זיבעציק יאָר אַלט!
כ’האָב באַמערקט, אַז איך האָב שױן אָנגעהױבן אָטעמען גאָר שװער. װען ס’האָט זיך בײַ דער טיר דערהערט דער שליסל, װאָס דרײט זיך אינעם שלאָסלעכל, האָב איך געפּרוּװט זיך אויפֿפֿירן װי קײן מאָל נישט. ס’האָט זיך געעפֿנט די טיר און אַריה, אַ מענטש, העכער פֿון מיר מיט אַ לאַנגער געלער באָרד, און דאָס קלײנטשיקע מײדעלע, װאָס כ’האָב נאָך אַלץ נישט באַנומען מיטן שׂכל, אַז ס׳איז מײַן אײניקל, — זענען אַרײַנגעגאַנגען און האָבן גענומען טראָמפּען אױפֿן שטרױמאַט.
„אַ גוט־מאָרגן, טאַַטע‟, — האָט אַריה אױסגעשטרעקט די אָרעמס און איז צוגעגאַנען מיך צו האַלדזן. „אױ, ס’איז גוט דיך צו זען‟, — האָב איך דערװידערט און געמאַכט אַן אָנשטעל, אַז כ’װיל אים אױפֿהײבן, אַזױ װי פֿריִער. למעשׂה האָבן מיר, װאָס גיכער, פֿאַרענדיקט צו האַלדזלען זיך. ער האָט זיך כּלומרשט באַפֿרײַט פֿון דער אַפֿעקטיװער געפֿאַנקשאַפֿט, זיך אויסגעדרייט צו שׂרהלען און געזאָגט: „באַבעלע, קום אַהער און פֿאַרגעס נישט דאָס זעקעלע! איך בין זיכער, אַז דער זײַדי װעט זיך פֿרײען…‟
„װאַרט, װאַרט, װאַרט!‟ — האָט דאָס מײדעלע גערופֿן אױף אַ קול און אונדז אָנגעקוקט אַן אָנגעבײזערטע. — „קענסט מיר העלפֿן? ס’קװעטשן מיר די שיך!‟
„איר באָבע מיט די בײנער‟, — האָב איך אָנגעקוקט אַריהן און געפּרוּװט צו געבן אַ שמײכל. מיט אַ מאָל האָט זיך געביטן זײַן בליק: די אױגן װאָס האָבן געפֿינקלט, זענען אױף אַ פּאָר רגעס געװאָרן פֿאַרשװאַרצט. שנעל־שנעל, האָט ער מיר האַסטיק געשעפּטשעט אױף ענגליש, די קלײנע שׂרהלע זאָל נישט הערן: „זי האָט מיר אָנגעקלונגען. זי פֿרעגט, װאָס הערט זיך בײַ דיר. װײס איך דען װאָס צו זאָגן…?‟ — נאָך פֿאַר דעם, װאָס איך האָב געקענט רעאַגירן, האָט ער ממשיך געװען אױף ייִדיש און געזאָגט זײער הױך און כּלומרשט פֿרײַנדלעך: „שׂרהלע האָט מיטגענומען אַ זעקעלע! איך װעל עס איר װײַזן, טאַטע…‟
בשעת איך האָב אַרײַנגעלײגט דעם פֿילטער אינעם קאַװע־אַפּאַראַט און עס גענומען אָנפֿילן מיט פּודער, האָט אַריה זײַן טעכטערל געראַטעװעט פֿון די קװעטשנדיקע שיך און איר געגעבן דאָס זעקעלע אין דער האַנט. „גײ, גיב זײַדי דאָס זעקעלע‟, — האָט ער געזאָגט און אָנגעװיזן מיטן פֿינגער אױף מיר. איך האָב זיך נאָך אַלץ געפֿילט אומזיכער װעגן דעם װאָס אַריה האָט געזאָגט װעגן זײַן מאַמען און האָב געזאָגט: „אפֿשר איז בעסער, װען איר זעצט זיך אַװעק אױף דער סאָפֿע אין װױנצימער…‟ — אָבער דאָס קלײנע שׂרהלע האָט אױסגעזען אַזױ זיס מיט אירע צװײ צעפּלעך און מיט דעם זעקעלע אין איר קלײנטשיק פֿױסטל, אַז כ’האָב זיך אָנגעבויגן צו איר און גענומען דאָס זעקעלע. ערשט יעצט האָב איך געזען, אַז ס’איז געװען אַ זעקעלע פֿון „די הײמישע בעקערײַ‟ פֿון דער טערליסטסטראַאַט. „אױ, האָסטו געבראַכט קיכעלעך פֿאַרן זײַדי?‟ — האָב איך זי געפֿרעגט. װען כ’האָב אָבער געעפֿנט דאָס זעקעלע, האָב איך דערזען, אַז דאָס איז ברױט און אַ פֿלעשל פּאָמעראַנצן־זאַפֿט.
„פֿאַר װאָס האָסטו…‟ — האָב איך אָנגעהױבן פֿרעגן אַריהן, אָבער ער האָט מיך איבערגעריסן און געזאָגט, נאָך אַ מאָל אױף ענגליש: „װײַ דו יו מײק מי דו דיס? פֿאַר װאָס מוז איך קױפֿן דײַן פֿרישטיק, װײַל אָן מיר װאָלסטו געבליבן ליגן אין בעט ביז מיטאָג?‟
„איך װײס, דו ביסט אַװדאי גערעכט‟, — האָב איך געזאָגט, — „אַ דאַנק דיר.‟
אַריה האָט געצױגן מיט די אַקסלען, אפֿשר כּדי צו זאָגן: כ’װעל עס נישט טאָן נאָך אַ מאָל. כ’האָב עס געזען און תּיכּף געװאָנדן דעם בליק צום אײניקל, װאָס האָט אױסגעזען אַ ביסל פֿאַרחלומט. גאָר פּלוצעם האָב איך זי אַרומגעכאַפּט, אױפֿגעהױבן אין דער לופֿטן און איר געזאָגט: „װאָס מיר פֿינעף און זיבעציק, װער מיר פֿינעף און זיבעציק! איך בין נאָך אַזױ שטאַרק װי אַ לײב, ררראַאַאַאַררר!‟ — און געמאַכט אַן אָנשטעל, אַז כ’װיל אױפֿעסן איר פֿיסעלע. אױס שלעפֿעריקײט: שׂרה האָט געלאַכט אַ קינדיש געלעכטער, װאָס האָט מיך געמאַכט פֿילן אַ ביסל בעסער.
כ’האָב דאָס מײדלשע קערפּערל געלײגט איבער דער פּלײצע, געקוקט אױף אַריהן און אים געזאָגט: „געדענקסט, װען איך האָב דאָס געטאָן דאָס לעצטע מאָל מיט דיר? קום אַרײַן, קום אַרײַן!‟ — און מיר זענען אַרײַן אין װױנצימער.
*
שפּעטער מיט אַ פּאָר שעה זענען מיר געזעסן אין „האָפֿיס‟, דעם הײמישן רעסטאָראַן אױף דער לאַנגער קיװיטסטראַאַט־גאַס. זינט דעמאָלט, װאָס איך האָב דאָרט געגעסן דאָס ערשטע מאָל, האָט זיך ווייניק וואָס געענדערט, אַ חוץ דעם, װאָס די ברידער האָפֿמאַן האָבן איבערגעגעבן דעם רעסטאָראַן אַ נײַעם דור. משהלע האָפֿמאַן איז געװען דער לעצטער פֿון די פֿריִעריקע צײַטן, װאָס האָט אַ מאָל נאָך געהאָלפֿן מיט דעם און מיט יענץ. ער איז שױן געװען „העכער נײַנציק‟, אָבער נאָך בײַ די קלאָרע געדאַנקען און האָט זיך געקענט באַװעגן, װי ער װאָלט געװען אַ סך ייִנגער. דאָס מאָל איז ער אױך געװען דאָ און נאָך דעם װי ער האָט פֿאַרענדיקט אַ שטיקל אַרבעט, האָט ער זיך אַװעקגעזעצט מיט אונדז. אין רעסטאָראַן איז געװען רויִק: דעם ספּעציעלן זאַל פֿאַר גרױסע גרופּעס האָט מען הײַנט נישט באַדאַרפֿט און אינעם קלײנעם רױם איז געזעסן אַ קנאַפּער מנין, װאָס ר’ משה איז געװען דער צענטער פֿון אונדז. די זעקס געסט, װאָס זענען געזעסן אױף יענער זײַט בײַם אַרײַנגאַנג, האָבן געגעסן שטילערהײט און קײן סך נישט גערעדט. אַ מאָל האָט די טיר געגעבן אַ קלינג, װען עמעצער איז אַרײַנגעגאַנגען אָפּצונעמען אַ באַשטעלונג.
בײַ אונדז איז געװען געמיטלעך. ר’ משה האָט געפֿרעגט שׂרהלען, װי אַזױ זי האָט פֿאַרבראַכט דעם זײַדיס געבױרן־טאָג און אױסגעהערט יעדעס װאָרט, װאָס זי האָט געזאָגט. קודם־כּל, איז זי געװען אַ ביסל שעמעװדיק, אָבער באַלד האָט זי גענומען דערצײלן מיט אַלע פּיטשעװקעס: „אױפֿן שפּילפּלאַץ איז דאָ געװען אַ פֿערדל, אַ רױטס, נײן, אַ העלרױט פֿערדל, װאָס איך האָב נישט געטאָרט פֿאָרן אױף דאָס פֿערדל‟… „אױף דעם פֿערדל‟, האָט אַריה זי פֿאַרבעסערט. װען זי האָט געשװיגן אַ פּאָר רגעס און געטראַכט װעגן דעם, האָט משה מיך אָנגעקוקט מיט פֿלאַקערדיקע ליכטלעך אין די אױגן און געזאָגט: „ר’ דוד, איך שעפּ אַזױ פֿיל נחת פֿון אײַער אײניקל, זאָל זײַן געזונט. אײַער זון האָט איר מגלה געװען די שײנקײט פֿון אונדזער ייִדישער שפּראַך‟, — האָט ער געזאָגט שטאָלצערהײט און געלאַכט אַ ביסל: „זי רעדט בעסער װי אַ סך פֿון מײַנע אײניקלעך… איך מוז אײַך זאָגן, ר’ דוד, װען ענק זענען אַהערגעקומען, איר און אײַער װײַב, זאָל זײַן געזונט, האָב איך קײן מאָל נישט געטראַכט, אַז איך װעל האָבן דעם כּבֿוד אײַך צו באַגריסן דאָ, אין רעסטאָראַן, מיט אַן אײניקל, װאָס רעדט ייִדיש…‟
איך האָב צוגעשאָקלט מיטן קאָפּ און געװאָלט ענטפֿערן אױף זײַנע זיסע רײד, נאָר אַריה האָט מיך איבערגעריסן: „איך האָב דאָס אױך נישט געטראַכט‟. זײַנע אױגן האָבן אױסגעזען אַ ביסל פֿרײַנדלעכער װי אין דער פֿרי. — „װען איך בין געװען יונג, איז פֿאַר מיר געװען זײער שװער צו געפֿינען אַ װעג צװישן די שפּראַכן, װאָס כ’האָב געהערט אין דער הײם און אין דרױסן. אין שטוב האָב איך געהערט נידערלענדיש און דעם טאַטנס ייִדיש, אױף דער גאַס האָב איך אױך געהערט נידערלענדיש און ייִדיש, אָבער ס’האָט געקלונגען שטאַרק פֿאַרשידן. אין דער שול האָב איך געלערנט דעם אַנטװערפּענער דיאַלעקט… און פֿון יענע פֿינעף שפּראַכן האָב איך געמוזט אױסקלײַבן אײנע פֿאַר מײַן טעכטערל‟, — האָט ער צוגעגעבן. — „מײַן פֿרױ ע״ה האָט מסכּים געװען, אַז איך װעל דאָס קינד אױסהאָדעװען אין ייִדיש.‟
„פֿאַר װאָס איז בײַ אײַך געװען אַזױ װיכטיק, אַז אײַער טאָכטער, געבענטשט זאָל זי זײַן, זאָל רעדן ייִדיש?‟ — האָט משה געפֿרעגט. „פֿאַר אונדדז איז דאָס נישט לײַכט צו פֿאַרשטײן, בײַ אונדז לײגט זיך דאָס אױפֿן שׂכל. אָבער ענק זענען נישט קײן חסידים…‟
„אפֿילו קײן ייִד בין איך אויך נישט‟, — האָט אַריה געזאָגט. כ’האָב געזען, אַז אױף זײַן געזיכט איז געװאָרן פֿינצטער. — „מײַן מאַמע, זאָל זײַן געזונט, איז דאָך אַ שיקסע.‟
„אַריה!‟ —האָב איך געזאָגט מיט כּעס. — „כ’האָב געמײנט, אַז דו װעסט נישט נוצן דאָס װאָרט, װען דײַן טעכטערל קען עס הערן!‟
„איז פֿון װעמען װעט זי הערן דעם אמת, אױב נישט פֿון מיר?‟ — האָט אַריה געזאָגט אַ פֿאַרביסענער. — „ס’זענען דאָ אױך אַנדערע זאַכן, װאָס זי האָט פֿון דיר קײן מאָל נישט געהערט‟.
ר’ משה האָט אױסגעזען אַ ביסל צערודערט, אָבער ער האָט געפֿרעגט זײער רויִק: „איך האָב נישט געמײנט, אַז דאָס איז אַ סוד, ר’ אַריה. אין אונדזער גאַנצער קהילה װײסט מען, אַז אײַער מאַמע, זאָל זײַן געזונט, איז נישט קײן ייִדענע. מיר האָבן דרך־ארץ פֿאַר אײַער טאַטן, װײַל אָן זײַן אַרבעט װאָלט דער אַנטװערפּענער אוניװערסיטעט קײן מאָל נישט געהאַט אַ ייִדיש-פּראָפֿעסאָר, װאָס רעדט אונדזער דיאַלעקט…‟
אױף אַן אומדערװאַרטן אופֿן האָט שׂרהלע אים איבערגעריסן און געפֿרעגט איר טאַטן:
„טאַטי, פֿאַר װאָס ביסטו אַזױ בייז? ביסטו בײז, װײַל דער זײַדי האָט געהאַט אַן אַפֿער מיט אַן אַנדער פֿרױ?‟
די שטילקײט האָט זיך געהאַלטן אײן רגע, זײער אַ קורצע און אַ לאַנגע אין דער זעלבער צײַט. די לופֿט האָט זיך אָנגעפֿילט מיט אַ פֿאַרבליפֿטקײט. ס’האָט זיך בײַ מיר אָנגעהױבן דאָס לעבן פֿון ס׳נײַ.
אין דעם מאָמענט זענען געשען דרײַ זאַכן מיט אַ מאָל. ר’ משה האָט נישט געװוּסט װי אַזױ זיך אויפֿצופֿירן, אַריהס געזיכט איז געװאָרן פּורפּור־רױט, װי אַ מילגרױם, און מיר גופֿא האָבן אויסגעפֿעלט װערטער. שׂרהלע האָט ממשיך געװען דערקלערן איר קינדערשע לאָגיק: „דער זײַדי איז אַ ליבער מאַן. איך פֿאַרשטײ, פֿאַר װאָס די אַנדערע פֿרױ האָט געװאָלט זײַן מיט אים.‟
לאַנגזאַם, גאָר לאַנגזאַם, בין איך אױפֿגעשטאַנען און אָפּגערוקט אױף צוריק דאָס בענקל מיטן פֿוס. דערנאָך האָבן די פֿיס מיך כּלומרשט אױטאָמאַטיש באַגלײט צו דער טיר. כ’האָב נאָך געהערט, אַז אַריה האָט אָנגעהױבן אָנשרײַען אויף דעם טעכטערל, בּשעת ר’ משה האָט פּרובירט צו בלײַבן רויִק און צו רעדן מיט אים אויף אַ שטילן, פֿרידלעכן אופֿן, אָבער װאָס ער האָט געזאָגט, האָב איך נישט באַנומען… און אײדער װאָס און אײדער װען, בין איך שױן געשטאַנען אַ פֿאַרבליפֿטער אױף דער גאַס. פֿאַר מיר זענען געגאַנגען די חסידישע פֿרױען, װאָס האָבן געשטופּט די קינדער־װעגעלעך און טעלעפֿאָנירט פֿון די „נאָקיאַס‟. ס׳האָט אויסגעזען, אַז מע פּראָדוצירט די מאָבילקעס נאָר פֿאַר אַזעלכע פֿרומע פֿרויען װי זײ.
אין מײַן לעבן האָט זיך אַלץ געביטן, נאָר אין אַנטװערפּען האָט זיך גאָרנישט נישט „געטױשט‟, האָב איך געקלערט. װען כ’בין אַריבער די גאַס, האָב איך נישט באַלד באַמערקט, אַז ס’פֿאָרט אַן אױטאָ, װאָס האָט מיך שיִער נישט איבערגעפֿאָרן, נאָר דער פֿישהענדלער ר’ אַהרן מאָסקאָװיטש האָט עס געזען און איז תּיכּף אַרױס פֿון געשעפֿט און אויסגעשריִען: „ר’ דוד, זענט איר עפּעס משוגע געװאָרן?‟ — דער עולם איז געבליבן שטײן; מ’האָט מיר נאָכגעקוקט, עמעצער האָט מיך עפּעס געפֿרעגט, נאָר כ׳האָב נישט געענטפֿערט און בין געגאַנגען װײַטער, װײַטער און װײַטער, ביז איך בין געקומען צום קאַפֿע אינעם אַנטװערפּענער „סטאַדספּאַרק‟ און האָב זיך אַנידערגעזעצט אויף אַ בענקל. אַפֿילו װען ס’האָט זיך אָנגעהױבן אַ רעגן, בין איך נאָך אַלץ געבליבן זיצן אױפֿן אָרט. אין הימל איז געװען גראָ…
*
װען ס’איז געקומען דער אָװנט און מע האָט פֿאַרמאַכט דעם קאַפֿע אין „סטאַדפּאַרק‟, בין איך געגאַנגען צוריק אַהײם. אױף דער גאַס איז כּמעט קײנער נישט געװען: דער רעגן האָט געבושעוועט און געװילדעװעט, נאָר אַז איך בין געװען אין גאַנצן נאַס פֿון קאָפּ ביז די פֿיס, האָט מיך נישט געאַרט.
ווען איך בין געשטאַנען פֿאַר דער טיר און האָב געזוכט דעם שליסל, האָט די טיר זיך געעפֿנט פֿון אינעװײניק. כ׳האָב דערזען שטיין אַריהן, שױן נישט קײן הױכער טורעם, נאָר אַ פֿאַרפֿאַלענער פּודינג מיט שפּורן פֿון טרערן אױף דעם געזיכט. צום ערשטן מאָל האָב איך בײַם באַגעגענען זיך מיט אים גאָרנישט ניט געפֿילט — קײן טרױער, קײן פֿרײד, אַפֿילו נישט קיין גלײַכגילט.
„טאַטע…‟ — האָט ער אָנגעהבױן צו רעדן, אָבער װען איך האָב אויף אים אַ קוק געגעבן, איז ער אַנטשװיגן געװאָרן און האָט מיר אָן װערטער דערלאַנגט אַ האַנטעך. איך בין אָבער גלײַך אַרײַן אין שלאָפֿצימער.
בשעת איך האָב זיך איבערגעטאָן און פֿאַרשפּיליעט דעם שוואַרצן כאַלאַט, האָב איך געהערט אין דער טיר אַ שטימע, װאָס איך האָב זי קײן מאָל פֿריִער נישט געהערט: „דאָס איז דער כאַלאַט, װאָס די מאַמע האָט אַ מאָל דיר געקױפֿט?‟
איך האָב געגעבן אַ קוק אין יענער זײַט און דערזען, אַז ס’איז אַ מאַן, װאָס האָט אַ מאָל געהײסן אַריה. די שטימע האָט געקלונען גאָר, גאָר װײַט אַװעק: „אַ מאָל האָט זי מיר דערצײלט, אַז דו האָסט פֿײַנט צו קױפֿן נײַע קלײדער…‟
„כוד דאַט װע עלקאַאַר אײן פּאַאַר יאַאַר װאָאָר מעין דאָוּד נאָך לײרען קענען‟, [2] — האָב איך אים געזאָגט. ער איז געבליבן שטײן, אָבער די אױגן האָבן זיך דערשראָקן, װי װען איך װאָלט אים געגעבן אַ פּאַטש אין פּנים אַרײַן. ס’איז געװען דאָס ערשטע מאָל אין זײַן לעבן, װאָס כ’האָב גערעדט אױף נידערלענדיש דירעקט צו אים; ער האָט מיך נאָר געהערט רעדן צו אַנדערע, מיט אים האָב איך אַלע מאָל גערעדט נאָר ייִדיש, אַפֿילו װען מיר זענען געװען מיט דער משפּחה.
„דוד…‟ — האָט ער אָנגעהױבן, זיך איבערגעריסן און גערעדט שוין װײַטער אין ייִדיש: „ס’טוט מיר ממש לײַד, װאָס איך האָב דאָס געזאָגט. עכט… אױב כ’װאָלט געװוּסט, אַז שׂרהלע האָט דאָס דערהערט…‟
„האַוּ אָפּ ען האַוּ יע מאָנד‟, [3] — האָב איך אים געזאָגט זײער שטיל. מײַנע װערטער זענען געװען מכּות… נאָך אַלץ אין נידערלענדיש האָב איך אים געזאָגט: „ס’אַרט מיך נישט, װאָס משה האָפֿמאַן װײסט װאָס איך האָב געטאָן. ס’אַרט מיך נישט, װאָס דו האָסט מיך פֿאַרמישפּט. נאָר װאָס איך קען דיר נישט מוחל זײַן איז, אַז דו האָסט עס דערצײלט אַן אומשולדיק קינד.‟
טרערן האָבן גענומען רינען איבער אַריהס פּנים. „אָבער כ’זאָג דיר… ממש, איך זאָג דיר צו, בנאמונת…‟ — ער האָט אױפֿגעהױבן די הענט.
„יע ליכט…‟ [4]
ער האָט שױן נישט געקענט ענטפֿערן. מיט אַ גרױס געיאָמער האָט מײַן אַזױ גערופֿענער זון זיך אומגעדרײט און איז אַרױס פֿון צימער. כ’האָב געהערט װי ער האָט געגעבן אַ זעץ מיט דער טיר און איז געפֿאַלן אױפֿן טראָטואַר.
איך בין געבליבן זיצן אױפֿן בעט. בעת אין דער נשמה האָט געוואָיעט אַ בײזער װינטער, האָט זיך אױפֿן פּנים קײן טרער, קײן געלעכטער נישט באַװיזן. איך בין געװאָרן פֿינעף און זיבעציק יאָר אַלט און מײַן לעבן װעט אפֿשר נאָך געדױערן אַ יאָר, צװײ-דרײַ.
כ’האָב געאָטעמט אַרײַן און אַרױס. אין דרױסן האָט זיך נאָך אַלץ געהערט אַ געקרעכץ. דאַכט זיך, אַז ער האָט זיך נאָך נישט אױפֿגעכאַפּט…
בשעת איך בין אױפֿגעשטאַנען און געגאַנגען צו דער טיר, האָב איך אַרױסגענומען די מאָבילקע פֿונעם דורכגעװײקטן מאַנטל, װאָס כ’האָב אױסגעטאָן און געזוכט מײַן װײַבס נומער. אַ פּאָר סעקונדעס איז מײַן אַגודל געבליבן שװעבן איבער דעם גרינעם טעלעפֿאָן-צײכן, האָב איך געגעבן אַ קװעטש. צװײ מאָל האָב איך געהערט דעם זעלבן טאָן און דאַן דאָס קול, װאָס האָט געזאָגט: „סוף־כּל־סוף…‟.
[1] „כאָדװער‟ (נידערל.) — „אױ, גװאַלד‟
[2] „כוד דאַט װע עלקאַאַר אײן פּאַאַר יאַאַר װאָאָר מעין דאָוּד נאָך לײרען קענען‟ (נידערל.) — „שײן װאָס אַ פּאָר יאָר פֿאַר מײַן טױט באַקענען מיר זיך אײנער מיטן צװײטן‟
[3] „האַוּ אָפּ ען האַוּ יע מאָנד‟ (נידערל.) — „הער אױף און פֿאַרמאַך דעם פּיסק‟
[4] „יע ליכט‟ (נידערל.) — „דו זאָגסט ליגנס‟
Yiddish Branzhe 