דער פֿינפֿיאָר־פּלאַן (המשך)

עמיל קאַלין

דאָס דריטע קאַפּיטל

5

דאָס אײַליקע סעודהלע, וואָס די צוויי דורכגעלעבטע מענער, יעדער מיט זײַן פּעקל צרות, האָבן געפּראַוועט על-רגל-אַחת, האָט זיך נישט געלאָזט אָנרופֿן „וועטשערע‟ מיטן פֿולן זין פֿון וואָרט. פּוּיו האָט געשניטן דאָס האַלב-לעבל ברויט מיט דיקע רעפֿטלעך; ער האָט זיך געקרימט בשעתן שנײַדן, געקריצט מיט די צייט און דערבײַ שטיל צוגעמורמלט: „אין טאַטנס-טאַטן… אין דער ערד אַרײַן‟ — מיט אַ געפֿיל, ווי עס דאַוונט אַ פֿרומער ייִד שמונה-עשׂרה. דאָס לעבל איז געווען האַרט ווי די קאָרע פֿון אַ בוים און זיך געקרישלט.

סעם האָט אויפֿגעמאַכט דאָס טירל פֿון דעם גרינעם אײַזקאַסטן און אַ טונקעלע פּוסטקייט האָט זיך אַנטפּלעקט פֿאַר אים: בלויז אַ פּעקעלע „פּאַריזער‟ — דער סאַמע ביליקסטער סאַלאַמי אויפֿן מאַרק, און אַ שטיקעלע ברינדזע, אײַנגעוויקלט אין אַ גראָב פּאַפּיר, זענען געלעגן בשכנות איינס לעבן צווייטן אויף אַ ליידיקער פּאָליצע.

פּוּיקעלע האָט אַרויסגענומען פֿון דער קאַמערע אַ האָלב־סלויקעלע מיט פּאָווידלע, אַ סלוי געזײַערט קרויט און אַ פּושקעלע קאָנסערווירט „גיוועטש‟.

אַלץ איז געשטאַנען אויפֿן טיש. יעדער האָט געכאַפּט וואָס עס איז אים געקומען אונטער דער האַנט און זיך גענומען קײַען. די געוויינטלעכע צערעמאָניע, וואָס ווערט גערופֿן בײַ לײַט „וועטשערע‟, האָט ווי אָנגעוווירן איר האַפֿט. יעדער האָט זיך געקוויקט מיטן הוילן תּענוג פֿון קײַען און אַראָפּשלינגען דעם ביסן.

די אַכילה האָט זיך אָפּגעשטעלט נאָך אַ קורצער ווײַלע. די מאָגנס זענען נישט געווען פֿול, אָבער דער טיש איז געווען ליידיק. פּוּיקעלען איז צוגעקומען אַ שטיקל חיות, די קאַרע אויגן זײַנע האָבן באַקומען אַ גלאַנץ און די שטימונג איז געוואָרן לויטער. ער האָט זיך געפּאַטשט אינעם בויך און געזאָגט מיטן אומעט פֿון אַ נישט-דערזעטיקטן, וואָס פֿילט מיטן גאַנצן לײַב-און-לעבן, אַז אַלץ גייט אַוועק: אי די זאַטקייט, אי די פֿרייד — אַלץ איז אויף אַ ווײַל: „אײַ שלוימעלע, בנאמנות, זאָל גאָט זיך זאָרגן וואָס ס׳וועט זײַן מאָרגן‟, —האָט ער געזאָגט און געשמייכלט, ווי אַ טרויערדיקער קלאָון.

באַלד האָט ער ווידער צעפּראַלט דאָס טירל פֿון אײַזקאַמערע און גענומען דאָרט טאַפּן אויף דער אייבערשטער פּאָליצע. ער האָט גערעדט האַלב צו זיך און האַלב צו סעמען: „אַ גאַסט אין שטעטל… מע דאַרף שטעלן דעם סאַמאָוואַר… שאַ, וווּ האָב איך באַהאַלטן די טיי פֿון ישׂראל, ימח-שמו? אַזאַ טעם! אַ שטיקעלע גן-עדן, אויף מײַן וואָרט!‟ ער האָט אַרויסגעשלעפּט אַ קליינע פּושקע פֿון דעם פּאָליצע און זי אַוועקגעשטעלט אויפֿן טיש. סעם האָט אַראָפּגעבויגן דעם קאָפּ, צוגעזשמורעט די אויגן און עס האָט זיך אים אײַנגעגעבן דערקענען די אותיות, נאָר צונויפֿשטעלן אַ גאַנץ וואָרט איז געווען ווי צונויפֿפֿירן אַ וואַנט מיט אַ וואַנט.

דערנאָך האָט פּוּיקעלע אַרויסגעשלעפּט, פֿון ערגעץ, אַ פּושקעלע שוועבעלעך. אויך פֿון ישׂראל. ער האָט אַ וווּנק געגעבן מיט אַ קינדישער פֿרייד און געזאָגט שטיל, ווי עס וואָלט געווען אַ גרויסער סוד: „צצצ… הײַנט איז שוין אוממעגלעך צו קריגן אַזעלכע!‟

סעם האָט באַטראַכט מיט אומצוטרוי פּוּיקעלעס האַנט מיט די אומגעלומפּערטע, לענגלעכע פֿינגער, בשעת יענער האָט געריבן מיט אימפּעט אַ שוועבעלע אָן דעם שוועבל־פּאַס: „וואָס איז? די שוועבעלעך זענען שוין אַראָפּ פֿון מאַרק?.. נישט אָט־די שוועבעלעך האָב איך געמיינט! נאָר יענע שוועבעלעך, וואָס צינדן זיך אָן! די גוטע שוועבעלעך זענען די טעג נישט צום קריגן.‟

סוף־כּל־סוף האָט זיך אים אײַנגעגעבן: אַ בלוילעך-געל פֿלעמל האָט צערטלעך געציטערט אויפֿן אָפּגעברענטן „קאָפּעט‟.

„מע אימפּאָרטירט איצט דרעקישע שוועבעלעך פֿון בולגאַריע און אויך די רומענישע זענען נישט פֿון שענסטן-און-בעסטן, מילד גערעדט.‟
„און דאָך! אַ מענטש, וואָס האָט נישט געקאָנט לייגן די האַנט אויף לײַטישע שוועבעלעך, וואָס איז זײַן דין? ווי אַזוי צינד ער אָן די פּליטע?‟
„ווייסעך? דין-שמין, מײַן באָבעס דאגה!‟ — האָט פּוּיקעלע זיך צעלאַכט, זיך צוגעשטעלט לעבן דעם „אַראַגאַז‟ און צוגערוקט דאָס שוועבעלע צו דעם „אויג‟. — „באַלד וועט מען זיך אָנוואַרעמען די ביינער מיט אַ מחיהדיקער טיי‟, — האָט ער זיך דערפֿרייט ווי אַ קליין ייִנגעלע.

פֿון דער גאַנצער זאַך האָט זיך אויסגעלאָזט אַ בוידעם. דרײַ פֿײַנסטע שוועבעלעך האָבן אויסגעברענט ביז פּוּיקעלע האָט אַראָפּגעלאָזט די הענט. ער האָט נישט אַרויסגעוויזן קיין סימן פֿון עגמת-נפֿש אָדער אויפֿגעבראַכטקייט; ער האָט נאָר געצויגן מיט די אַקסלען, אַראָפּגעלאָזט דעם קאָפּ און געמורמלט טרוקן: „יאָ, דאָס טרעפֿט זיך! טיילמאָל גיט מען נישט אַרײַן גאַז אין די רערן.‟

דערנאָך האָט ער אויפֿגעהויבן דעם קאָפּ און זיך געשטעלט אָפּגעבן סעמען אַ לעקציע אין הילכות סאָציאַליזם. ער האָט געגעבן סעמען צו פֿאַרשטיין, אַז אַנומלטן, דאָס הייסט, מיט אַ פּאָר יאָר צוריק אָדער אפֿשר מער, אַרום אַ יאָרצענדליק, איז פֿאַראַן אין לאַנד אַ דעפֿיציט פֿון גאַז. ווי אַזוי איז מען געקומען צו דעם? די רעגירונג גייט אויס נאָך וואַלוטע, אָבער דאָס איז נישט איר שולד, חלילה: אַזאַ איז די תּורת-העקאָנאָמיע! אָט, דעריבער גיט מען אַוועק אַ סך גאַז אויף עקספּאָרט, און די בירגער מוזן זיך באַגיין מיט ווייניקער. נו, דאָס איז אָבער אַ קליינע צרה, ווײַל אַמאָל האָט טאַקע געהערשט בײַ אונדז אַ בפֿירושע חזירײַ. אַלע דאַרפֿן אַצינד אונטערשטעלן אַ פּלייצע און דורכלעכערן אַ נײַ לעכעלע אין גאַרטל. אַלע! באַשיידנקייט איז נישט קיין בושה — פֿאַרקערט! זי איז גאָר אַ גרויסע מעלה! דאָס פֿאָלק מוז אונטערשטעלן אַ פּלייצע, כּדי צו שטײַגן צו נײַע דערגרייכונגען. אַז ס׳וועט ווערן בעסער דאָ, איז נישטאָ וואָס צו רעדן. אַ ביסל געדולד! אָט, למשל, די עלעקטריע: מיט עטלעכע יאָר צוריק איז דער שטראָם געווען אַ שוואַכינקער אָבער הײַנטיקע טעג…

דער רונדיקער לאָמפּ, וואָס איז געווען צוגעטשעפּעט צום פּלאַפֿאָן און האָט געברענט, מער אָדער ווייניקער סטאַביל ביז אַהער, האָט אָנגעהויבן צו פֿינקלען. דאָס ליכט אין קיך איז געוואָרן שוואַכער.

עס איז פּלוצעם געוואָרן שטיל. סעם, דאָס פּובליקום פֿון דער פֿלאַמיקער רעדע, איז געווען צעמישט: ער איז געווען זיכער, אַז פּוּיקעלע גלאַט מאַכט לצנות, נאָר אין געוויסע מאָמענטן האָט זיך אַרײַנגעגנבֿעט אין זײַן האַרצן אַ דערקוטשנדיקער חשד, אַז ווער ווייסט? אַפֿשר האָט מען פּוּיקעלען נעבעך געוואַשן דעם מוח און בײַ אים איז אַלץ מיטן קאָפּ אַראָפּ. פֿאַר אַזוינע פּאַרשוינען, האָט ער געזאָגט צו זיך, דאַרף מען זיך היטן ווי פֿאַר פֿײַער.

„פּוּיקעלע, ווייסטו וואָס?‟ — סעמס קול האָט דורכגעלעכערט די שטילקייט. — „דער שלאָף וועט מיך סײַ ווי נישט נעמען אָן מײַנע שלאָפֿפּילן. איך האָב אַ טראַכט געטאָן, אַז אַנשטאָט צו שפּאַנען צו דײַן ליכטיקן מאָרגן, לאָמיר בעסער זיך קוויקט מיט דער פֿינצטערער נאַכט.‟
„אַ קלוגער ייִד, בנאמנות!‟ — האָט פּוּיקעלע געלאַכט. — „לאָמיר שפּאַנען, פּלייצע צו פּלייצע, צו דער פֿינצטערער נאַכט.‟

געהערט אַזוינע רייד, איז סעמען לײַכטער געוואָרן אויפֿן האַרצן. ער האָט איצט נישט געהאַט דעם מידנסטן ספֿק, אַז פּוּיקעלע לאַכט אָפּ פֿון אַלץ און אַלעמען. איצט האָט ער מורא באַקומען, פּוּיעקעלע זאָל נישט פּלאַפּלען צו פֿיל מיט דער צונג און אַסקאָפּען אַ וואָרט דאָרט, וווּ מע דאַרף נישט. אין אַזאַ פֿאַל וועלן זיי ביידע זײַן אויף געהאַקטע צרות.

ביידע מענער האָבן אָנגעטאָן דיקע מאַנטלען, זיך אײַנגעוויקלט אין קאָלדרעס און — מאַרש צום באַלקאָן, צו דער פֿינצטערער נאַכט. די קעלט אויפֿן באַלקאָן האָט דורכגעדרונגען דורך אַלע מלבושים ווי אַ רענטגען-שטראַל, אַזש די ביינער האָבן געקנאַקט. די קאַלטע לופֿט האָט אַ ברי געטאָן אין די נאָזלעכער בשעתן אײַנאָטעמען.

עס האָט זיך נישט געהערט קיין שאָרך. די גאַס אונטן איז געווען פּוסט און אײַנגעהילט אין הוילער שוואַרצקייט. קיין ליכטל האָט נישט דורכגעלעכערט די פֿינצטערניש.

פּוּיקעלע האָט זיך פֿאַרטראַכט אַ ווײַלע און דערנאָך אָנגעהויבן רעדן שטיל. אַזוי שטיל, אַז סעם איז נישט תּמיד געווען ביכולת צו זאָגן, טאָמער איז עס טאַקע געווען פּוּיקעלעס קול אָדער דאָס פֿײַפֿעניש און וואָיעניש פֿון די ווינטערדיקע ווינטן, וואָס זענען מגולגל געוואָרן אין אים גופֿא, אין די ווערטער און זאַצן.

„ס׳לייגט זיך נישט אויפֿן שׂכל, אָבער דו מעגסט מיר גלייבן אויפֿן וואָרט, אַז יענעם טאָג, ווען איך האָב אַנטפּלעקט, אַז מאַרטאַ איז אַנטלאָפֿן אויף מערבֿ מיט יענעם אָנגעזעענעם כעמיקער, איז מיר אַראָפּ אַ שטיין פֿון האַרצן. זי האָט ווויל געוווּסט, אַז זי איז מיר נישט געווען געטרײַ. זי איז, דאָך געווען אַ שיינהייט און איך בין תּמיד געווען און פֿאַרבליבן אַ האָרבאַטש און אַ קאַליקע. איך האָב זיך אָפֿט געפֿרעגט: פֿאַר וואָס, צו אַלדי שוואַרצע יאָר האָט זי מיך גענומען פֿאַר אַ מאַן? און אויף דער קושיא האָב איך תּמיד געענטפֿערט מיט אַ צווייטער קושיא: נו, און פֿאַר וואָס האָב איך זי גענומען פֿאַר אַ ווײַב? יענע זיווגים נאָך דער מלחמה האָבן זיך געהאַט זייער שׂכל… אַ שׂכל, וואָס איך קאָן נישט דערגיין הײַנט.‟

„ס׳האָט זיך נישט איין מאָל געטראָפֿן, אַז איך פֿלעג זי דערזען אַרויסגיין פֿון אַ קינאָ געאָרעמט מיט אַ קאַוואַליר. ס׳איז מיר נישט אָנגעשטאַנען צו מאַכן אַ סקאַנדאַל, פֿלעג איך אַריבערגיין אויף דעם צווייטער גאַס. זאָג מיר, איך בעט דיך, ס׳לייגט זיך אויפֿן שׂכל צו מאַכן אַ סקאַנדאַל: פֿאַר וואָס האָסטו ליב יענעם און נישט מיך? מ׳קאָן נישט צווינגען און פֿאַרווערן ליב האָבן. דאָס איז אַ פֿאַקט.

„יענער טאָג, ווען איך בין געקומען אַהיים און זי איז געווען ליידיק, האָב איך פֿאַרשטאַנען אַז מאַרטאַ איז אַנטלאָפֿן פֿון מיר, בין איך געווען שטאַרק דערשלאָגן אָבער נישט פֿאַרחידושט. פּונקט ווי קיינער וויל נישט זיך באַגעגענען מיטן מלאך-המוות, אָבער אַזאַ באַגעגעניש איז, אין לעצטן סך-הכּל, אומפֿאַרמײַדלעך און אַז דער מלאך-המוות ענדלעך קומט, וואַרפֿט אים דער מענטש פֿאָר: „וואָס האָסטו זיך אַזוי פֿאַרזאַמט?‟ — אַזוי האָב איך זיך דערפֿילט יענעם טאָג, נאָר אַז די טעג זענען אַוועק, האָב איך אָנגעהויבן ציטערן, אַז אפֿשר איז מאַרטאַ גאָר אַנטלאָפֿן קיין מערבֿ. „אוי, נאָר דאָס פֿעלט מיר אויס!‟ — האָב איך מיר געזאָגט. דעמאָלט בין איך ממש אַ פֿאַרפֿאַלענער. מע וועט מיר אויסזויגן דאָס בלוט. מע וועט מיינען, אַז איך האָב צוגעלייגט אַ האַנט צו אירע דעקאַדענטישע פּלענער. נאָר אַ חודש שפּעטער איז צו מיר אָנגעקומען די בשׂורה-טובֿה, אַז מאַרטאַ און איר כעמיקער זענען אָנגעקומען בשלום קיין אַמעריקע. מאַרטאַ האָט חלילה נישט אָנגעשריבן צו מיר, נאָר צו איר שוועסטער און אַלץ האָט זי דערציילט פֿאַרשטעלט: דער בריוו איז געווען לכאורה נישט פֿון איר און איר נאָמען איז דאָרט נישט דערמאָנט, נאָר ס׳געווען קלאָר, אַז זי שרײַבט לויט אַלערליי סימנים. ממש אַ לשון-תּרגום. און פֿון איר שוועסטער… נו, ווערטער זענען קײַלעכדיק.

אַזאַ ווילדע פֿרייד איז מיך באַפֿאַלן, טאַטע-פֿאָטער! מע דאַרף בענטשן „הגומל‟. איצט וועט מען מיך לאָזן צו רו. זי איז אַנטלאָפֿן קיין מערבֿ מיט אַ מאַן! איך בין גאָט די נשמה שולדיק. אַזאַ גליק!‟

המשך קומט