קורצע דערציילונגען אויפֿן סמך פֿון דער אַגדה וועגן פֿעניקס 1.
דער פֿעניקס
חווה האָט געגעבן עסן פֿון עץ־הדעת אויך אַלע בהמות, חיות און עופֿות. אַלע האָבן זיי געפֿאָלגט, אויסער איין פֿויגל פֿעניקס. דערפֿאַר האָט אויף אים קיין שליטה נישט דער טויט. טויזנט יאָר לעבט ער, און נאָך טויזנט יאָר גייט־אַרויס פֿון זײַן אייגענער נעסט אַ פֿײַער און פֿאַרברענט אים. בלײַבט פֿון אים איבער נאָר װי אַן איי די גרייס. פֿון דעם װאַקסן אַרויס צוריק זײַנע אבֿרים און ער לעבט אויף װידער.
דעם פֿעניקס’ לעבנסלויף
ליובאָוו לאַווראָוואַ (מאָסקווע)
און אָט איז ווידער געקומען די צײַט פֿאַר אים צו פֿאַרבן די האָר. אָנשטאָט די גלאַנצנדיקע און גלאַטע רויט-גאָלדענע האָר האָבן געשטאַרצט אויף זײַן לײַב ווײַסע פֿעדערן. דער פֿעניקס האָט אויפֿן טעלעפֿאָן אַרויסגערופֿן דעם פּאַריקמאַכער…
דאָס לעבן אין פּאַריז איז אים געפֿעלן. מיט זײַן אויסערגעוויינטלעכן אויסזען האָט ער גרינג באַקומען די אַרבעט פֿון אַ מאָדעל אין דער הויפּטשטאָט פֿון מאָדע. וווינען האָט ער געוווינט לעבן סאַמע נאָטר-דאַם. זײַן פֿיגור און וואָג זײַנען געווען אידעאַל. ער איז דאָך געווען צוגעוווינט צו באַגרענעצן זיך אינעם עסן נאָך זינט די גן-עדנדיקע צײַטן. די פֿרוכט, וואָס חווה האָט דעמאָלט דערלאַנגט דער חבֿרה־חיות און פֿייגל האָט געטויגט אויף כּפּרות. ס’איז געווען אין איר צו פֿיל צוקער. ווער האָט דען געקאָנט טראַכטן, אַז פֿון דעם וועט זיך אויסלאָזן אַזאַ מיאוסע מעשׂה פֿאַר אַלעמען, אַ חוץ אים, דעם פֿעניקס!
דער פֿעניקס האָט זיך פּלוצעם דערמאָנט אין דעם, ווי ער האָט בײַם אָנהייב געאַרבעט אין דער אַלעקסאַנדריִער ביבליאָטעק. ער איז געווען דעמאָלט נאָך אַ ייִנגל און נאָך ניט געווען אַזוי שיין. אַך, וואָס פֿאַר אַ גרויסע חכמים זײַנען דאָרטן געווען. ער האָט תּמיד געהאַט מיט וועמען צו שמועסן. אַ שאָד, וואָס ער האָט געמוזט פֿאַרברענען זיך דווקא דאָרט, צוזאַמען מיט די טויזנטער אוניקאַלע ספֿרים און מאַנוסקריפּטן. נאָר ער האָט ניט געטאָרט פֿאַרשפּעטיקן. יאָ, די צײַטן פֿון ליימענע טאַבעלעס זײַנען געווען זיכער בעסער.
וואָס זאָל ער טאָן איצט, כּדי צו פּאָפּראַווען זיך? אַ באַקאַנטער האָט אים שטאַרק רעקאָמענדירט אינדיע. נאָר וואָס וועט עס אים העלפֿן? ער האָט שוין אַלץ אויסגעפּראָבירט: די בעסטע דאָקטוירים, די טײַערסטע וויטאַמינען. אַלץ אומזיסט. עס וועט אים קלעקן אויף אַ פּאָר צענדליק יאָרן און שוין.
עס איז אַוועק אַן ערך צוויי טויזנט יאָר נאָך דעם גרויסן פֿײַער אין דער אַלעקסאַנדריִער ביבליאָטעק ווי ס׳ איז געשען די טרויעריק־באַרימטע גרויסע שׂרפֿה אין נאָטר-דאַם. מע האָט געטענהעט, אַז מ׳האָט געזען פֿליִען בשעתן פֿײַער אויסערגעוויינטלעכע גאָלדענע פֿעדערן אומעטום.
אין אייניקע טעג נאָך דער גרויסער פּאַריזער שׂרפֿה איז געשען אַ מאָדנע זאַך אין דעם זאָאָלאָגישן גאָרטן אין בערלין. אין דער סעקציע מיט פּאָפּוגײַען האָט מען געפֿונען אַן אײַ. שפּעטער האָט זיך פֿון אים אויסגעקאָלופּעט אַ באַשעפֿעניש מיט גאָלדענע האָר. דאָס עופֿעלע האָט גלײַך אָנגעהויבן צו רעדן אויף פֿאַרשיידענע שפּראַכן. אין אַ טאָג איז עס נעלם געוואָרן און אין גיכן איז אין בערלין אַנטשטאַנען די איבערזעצונג-פֿירמע „פֿעניקס און קאָ‟.
גאָטס חיהלע
שולמית קאָרן (קיִעוו)
און גאָט האָט זיי געבענטשט, און גאָט האָט צו זיי געזאָגט: פֿרוכפּערט אײַך און מערט אײַך, און פֿילט אָן די ערד, און באַצװינגט זי, און געװעלטיקט איבער די פֿיש פֿון ים, און איבער די פֿויגלען פֿון הימל, און איבער אַלעם לעבעדיקן װאָס קריכט אויף דער ערד.
און אױף דעם זיבעטן טאָג, אַז גאָט האָט גערוט, האָט ער געבענקט נאָך זײַנע חיותלעך און חרטה געהאַט, װאָס ער האָט זײ אַלע אָפּגעגעבן צו די קלײנע מענטשעלעך. האָט ער בשתּיקה באַשאַפֿן נאָך אַ חיהלע פֿאַר זיך אַלײן. האָט עס געהאַט זיבן טױזנט פּנימער און געקענט אױסזען װי יעדע פֿון די פֿיש אין ים, פֿױגלען אין הימל, אַלערליי שרוצים, און אַפֿילו װי אַ מענטש אַלײן. איז דאָס חיהלע געװען בײַ גאָט דאָס טײַערסטע באַשעפֿעניש, שפּילעװדיק װי אַ װינט, צאַרט װי װאַסער, געטרײַ װי די ערד, װאַרעם װי פֿײַער. אַ חיה כּמעט אַ מלאך. װי אַ מלאך, האָט זי געהאַט פֿיר פֿליגלען און טױזנט אױגן, װי אַ פֿײַערדיקער פֿױגל.
נישט אָדם, נאָר גאָט אַלײן האָט אים אָנגערופֿן מיט אַ נישט־ייִדישן נאָמען, פֿעניקס. „פֿ‟ — איז אַן אות פֿונעם סוף, נישט פֿונעם אָנהײב, און בײַם פֿעניקס איז דער סוף געװען אױך דער אָנהײב. זײַנען „ע‟ און „נ‟ צוזאַמען 120, דער סוף פֿון אַ מענטשנס לעבן, נאָר נישט דער סוף פֿון דעם פֿעניקס נאָמען. און די אותיות זײַנען פֿאַרקערט: ערשט דער שפּעטערדיקער, דערנאָך דער פֿריִערדיקער, װי דער סוף, װאָס איז בײַם פֿעניקס דער אָנהײב. „י‟ — איז די געטלעכע צאָל און די צאָל פֿון דער באַשאַפֿונג, און „ק‟ איז „י‟ מאָל „י‟, װי דער פֿעניקס איז די באַשאַפֿונג נאָך דער באַשאַפֿונג און איבער דער באַשאַפֿונג. און „ס‟ איז באַרג סיני, דעם פֿעניקס׳ הײם. דער פֿעניקס שטאַרבט נישט, נאָר ער ברענט און װערט געבױרן פֿון ס׳נײַ.
בײַ גאָט אין הימל איז שטענדיק תּחית־המתים־צײַט.
אַז גאָט האָט זיך געקערט צו הבֿלען און זײַן קרבן, איז עס געשען צוליב דעם, װאָס פֿאַרן ערשטלינג פֿון זײַנע שאָף האָט זיך פֿאַרשטעלט דער פֿעניקס.
אַז אַבֿרהם האָט באַקומען זײַן לעמעלע פֿאַר אַ קרבן אַנשטאָט יצחקן, איז דאָס לעמעלע געװען װערט אַ מענטשן, װײַל פֿאַר אים האָט זיך פֿאַרשטעלט דער פֿעניקס.
אַז משה און זײַן פֿאָלק זײַנען אַװעק פֿון מצרים, איז דער זײַל פֿון װאָלקן און דער זײַל פֿון פֿײַער געװען דער פֿעניקס. און אַז משה האָט אױסגעשטרעקט זײַן האַנט איבערן ים, איז דער פֿעניקס געפֿלויגן פֿאָרױס. ער איז דערטרונקען געוואָרן און אױסגעלאָשן געװאָרן, אָבער צעשפּאָלטן דעם ים מיט זײַן פֿײַער.
דניאל, וואָס איז אַרײַנגעגאַנגען אין גרוב מיט לײבן, איז נישט צעריסן געװאָרן, װײַל ער איז געװען דער פֿאַרשטעלטער פֿעניקס. און אליהו איז קײן מאָל נישט געשטאָרבן, װײַל ער איז געװען דער פֿעניקס.
אין אַלע נבֿיאים האָט, כאָטש אַ ביסל, געלעבט דער פֿעניקס.
שטענדיק האָט דער פֿעניקס, די נאָענטסטע, די באַליבסטע חיה געהאַט אמונה. און אַז מע האָט אמונה, האָט מען בטחון. מע גײט אין פֿײַער און אין װאַסער, אין דר’ערד אַרײַן און אַזש אין הימל אױף אײביק בשם אמונה, און מע ברענט, און מען װערט געבױרן תּחית־המתים אױף אײביק.
אפֿשר דערפֿאַר זאָגן איינע, אַז העלדן שטאַרבן נישט, און די אַנדערע זאָגן, אַז העלדן שטאַרבן יאָ.
ווי אַזוי האָט זיך געראַטעוועט די אַגדה
אלי שאַרפֿשטיין
דער אַלטער פֿעניקס איז געלעגן אויפֿן טויטן בעט און שווער געאָטעמט. מיט די לעצטע כּוחות האָט ער געכאַפּט די לופֿט, פּונקט ווי ס’וואָלט געווען זײַן לעצטער אָטעם. ער איז געווען אויסער זיך פֿון כּעס אויף דער גאַנצער וועלט, און בפֿרט אויף זײַן זונעניו. „אַפֿילו שטאַרבן ווי אַ מענטש לאָזט ער מיך נישט, דער גאָרנישט!‟ — האָט זיך בײַ אים גערודלט אין קאָפּ, — „אַ מסורה בלײַבט אַ מסורה, און ער מוז עס געדענקען, דער שייגעץ! וואָס וועט זאָגן די וועלט? וואָס פֿאַר אַ פּנים וועל איך האָבן בײַ לײַטן, וועלכע גלייבן, אַז פֿעניקס איז אַן אייביקער פּאַרשוין אויף דער וועלט, און תּמיד איז ער מצליח ווידער צו ווערן פֿון טויט לעבעדיק?‟.
ס’איז פֿאַרבאָטן דאָס פּשוטע עמך זאָל וויסן, אַז ס’איז פֿאַראַן אַ טריק מיט אַ יורש, ווען אַ זון פֿאַרנעמט דאָס אָרט און ווערט אַ גאַנצער פֿעניקס נאָך זײַן פֿאָטערס טויט. דאָס איז דער גרעסטער סוד פֿון דער פֿעניקס־דינאַסטיע, און אַ סוד מוז בלײַבן אַ סוד! אַן אַגדה בלײַבט אַן אַגדה! אָבער וואָס קען ער טאָן יעצט, האַלטנדיק בײַם שטאַרבן, אַז דער זון, דער יורש איז נעלם געוואָרן? קיינער אין דעם פֿעניקס־פּאַלאַץ ווייסט נישט, אַוווּ איז ער, דער הולטײַ, אַ רוח אין זײַן טאַטנס טאַטן! ס’פֿאַראַן אַ סבֿרה, אַז נעכטן האָט ער זיך אָנגעשיכּורט ווי אַ פּשוטער בעל־מלאָכה, און מ’האָט אים געזען מיט צוויי שיקסעס — צוויי אויסגעלאָסענע קוקוּווייקעס. מסתּמא איז ער אײַנגעשלאָפֿן מיט זיי, די פֿליגלען זאָלן בײַ זיי פֿאַרברענט ווערן, און זיי אַלע וואַלגערן זיך צוזאַמען גאָט ווייסט וווּ.
דער זייגער האָט געוויזן איינס נאָך מיטאָג — אַ סימן, אַז ס’איז שוין געקומען די צײַט פֿאַרן אויסבײַט: ער, דער אַלטער וועט אַוועקגיין פֿון דער וועלט, און יענער, דער יונגער, וועט פֿאַרנעמען זײַן אָרט. אַזוי פֿירט זיך עס טויזנטער יאָרן, קיינער ווייסט נישט פֿון דעם, און אַזוי דאַרף דאָס בלײַבן. נאָר דער פּאַסקודניאַק איז נאָך נישטאָ! דער אַלטער פֿעניקס האָט שוין געשיקט נאָך אים די באַהעלפֿערס און די הויף־קערערס פֿון פּאַלאַץ, נאָר זיי זענען געקומען מיט ליידיקע הענט. אַפֿילו די שומרים — צוויי שוואַרצע וואָראָנעס מיט גרויסע פֿאַרדרייטע שנאָבלען, וואָס זענען פֿאַראַנטוואָרטלעך, אַז דער גרויסער סוד פֿון דער פֿעניקס־אַגדה זאָל בלײַבן אַ סוד, — אַפֿילו זיי האָבן פֿאַרלאָזן זייער וואַך און פֿליִען אַרום, ווי פֿאַרסמטע טײַבעלעך, פֿון איין צימער צום צווייטן, און זוכן אַוווּ עס דרייט זיך אַרום דער הוליאַקע.
דער אַלטער פֿעניקס איז שוין מיאש זיך געווען. מיט פֿאַרמאַכטע אויגן האָט ער געזען ווי די אַגדה וועגן דעם אייביקן פֿײַער־פֿויגל שטאַרבט אַוועק צוזאַמען מיט אים. מיט די לעצטע כּוחות האָט ער געשאָלטן מיט שרעקלעכע קללות דעם פֿאַרבלאָנדזשעטן יורש, זײַן ביטערן גורל און די גאַנצע וועלט. ער, פֿאַרשטייט איר מיך, האַלט בײַם שטאַרבן, און דער יונגער אויסוווּרף דרייט זיך ערגעץ אַרום מיט שיכּורע נקבֿות!
נאָר פּלוצלינג, ווען דער אַלטער האָט שוין כּמעט אויסגעהויכט די נשמה, האָט זיך דערהערט עפּעס אַ באַקאַנטע שטימע, אַ קול פֿון דרויסן:
— ייִדן! זײַט רויִק! איך בין דאָ. באַלד וועל איך זיך אויסניכטערן, אַרומוואַשן דאָס פּנים און וועל אַרײַנגיין צו באַקומען מײַן ירושה. איר קענט שוין זינגען אַ וויוואַט: „דער אַלטער פֿעניקס איז געשטאָרבן! לאַנגע יאָר זאָל לעבן דער נײַער פֿעניקס!‟
די מסורה איז געראַטעוועט געוואָרן, און די אַגדה איז געבליבן אַן אַגדה פֿאַר די, וועלכע גלייבן אין אַגדות.
2. ייִדישע אידיאָמען און זייער באַנוץ
חלומות און ווירקלעכקייט
ייִדל בלום (ניו־יאָרק)
שבת אין דער פֿרי בין איך לאַנג געבליבן ליגן אין בעט. אַ גאַנצע נאַכט האָבן זיך מיר געחלומט עטלעכע חלומות. זיי האָבן בשותּפֿות עפּעס אַ משל דערציילט, און נוצנדיק פֿאַרשידענע נאַראַטיוון און אימאַזשן, האָבן זיי געפּרוּווט דעם מוסר־השׂכל אַרײַנהאַקן אין מײַן קאָפּ אַרײַן. נאָר אין די ערשטע טײַערע מינוטן נאָכן אויפֿכאַפּן זיך האָב איך געטראַכט וועגן װייס איך װאָס, פּוסטע חלומות, וועלכע האָבן גאָרנישט געהאַט צו טאָן מיט די באַנאַכטיקע חלומות. ווען איך האָב באַמערקט, אַז דאָס וואָס ס׳איז מיר געווען אַזוי װיכטיק אינעם שלאָף, איז איצט אַרויסגעפֿאַלן פֿון קאָפּ, האָב איך אָדם־נאַקעט זיך אַ ריס געטאָן פֿון די קאָלדרעס און זיך אַװעקגעזעצט אויף דער לינקער זײַט בעט. ניין, נישט אַרויסגעפֿאַלן, נאָר דווקא אַרויסגעשלאָגן געוואָרן פֿון קאָפּ מיט די נאַרישע דאגות און וואָכעדיקע זאָרגן…
איך שטיי איצט דאָ אין מיטן צימער און כאָטש עס שײַנט אַ סאַמעט־פֿרימאָרגנדיק ליכט, פּרוּוו איך װײַטער אָנטאַפּן אין דער פֿינצטער אַ תּמצית, אַ רמז, אַ ברעקל פֿון מײַנע חלומות, װאָס האָבן אויף מיר געמאַכט אַזאַ אײַנדרוק. עס טויג אויף כּפּרות. זיי זענען שוין פֿאַרשלאָסן אויף זיבן שלעסער.
איך האָב דעם שבת בדעה געהאַט צו לערנען אַ גאַנצן טאָג, אָבער איך טו אַ וואַרף מיט די אויגן אויף די ספֿרים, וואָס וואַרטן שטיל און שווער אויפֿן טיש, און מיטאַמאָל פֿאַרליר איך מײַן מוט; איך מאַך אַפֿילו חוזק פֿון מײַן ציל — „מיינסטו װעסט װיסן, װאָס ראַשי מאַכט! גלאָצן מיט די אויגן צום הימל! ס׳קומט נישט פֿון קיין גוטער כּוונה… װילסט נאָר פּאַטשן זיך אין בײַכל און פֿאָכען מיטן שװערדל‟ — איך האָב אַ גלעט געטאָן דעם טונקל בלאָען ספֿר „שמות‟ און אַ ביסל געקומען צו זיך. נו, שפּעטער װעל איך אַ ביסל לערנען. איך קען נעבעך זײַן מיט לײַטן גלײַך, און דאַרף נישט פּראַװען סיגופֿים, ס׳איז אויך װערט אַ ביסל לערנען.
איך טו זיך אָן און גיב זיך אַ פֿיר מיטן גלעקל, אַ בענטש פֿון דער טיר, און איך בין שוין אַרויס. כ׳האָב לאַנג נישט געקויפֿט קאַווע אין אַ קאַװע־הויז. בין איך דאָרטן געזעסן אַ שטיקל צײַט, פֿרי און אויפֿן ניכטערן מאָגן, װי איך האָב ליב. ערגעץ אונטערװעגנס טו איך אויס מײַן יאַרמולקע און לייג זי אַרײַן אין קעשענע. „װאָס, מיינסט אַן אַנדער ייִד װעט מיינען, אַז הײַנט איז מיטװאָך און וועט עפּעס קויפֿן! ניין, ניין, עס פּאַסט פּשוט נישט…‟ איך װיל אָבער נישט הערן קיין הויכע מוזיק אין קאַװע־שטיבל שטיבל. דאָס שטערט מיר, װען ס׳איז שבת.
מײשקע
פֿון שמואל־לײבל אָגין (לאָנדאָן)
מײשקע — אַ נאָמען, װאָס קלינגט בײַ אונדז, פֿאַרשטײט זיך, אַז ער איז מסתּמא אַן איבערגעטריבענער עגאָיִסט. יאָ, כ׳האָב זיך באַגעגנט מיטן דאָזיקן מײשקען אַ צװײט מאָל לעבן מײַן בױם נעכטן בײַ נאַכט. דעם אמת געזאָגט, האָט ער נישט געהאַט קײן פּנים.
„אַ שײנע מעשׂה!“ — האָב איך געטענהט, — „אַראָפּגעגאַנגען פֿון גלײַכן װעג נאָך אַ מאָל? אין װאַלד איז דאָ אַ װעלט מיט בלעטער. גײט געזונטערהײט! שטעלט זיך אױף די פֿיס ערגעץ אַנדערש װוּ! די בלעטער זײַנען מײַנע!“
„הער פּיפּס,“ — האָט ער געפּיקט אין קאָפּ אַרײַן, — „כ׳בעט איבער אײַער כּבֿוד, אָבער נעכטן האָט איר נישט דערלױבט מיר צו דערצײלן, װאָס [ס׳]איז געשען. מע קען אױספֿאָרן אַ װעלט און קײן מאָל נישט הערן אַזאַ מעשׂה.“
איך האָב אױפֿגעהערט צו פֿרעסן אַ פּױלע־רױלע, אַ געשמאַקע, און כאָטש איך האָב געמײנט, אַז אפֿשר פֿעלט אים אַ קלעפּקע אין קאָפּ, האָב איך אָנגעשטעלט די אױערן. „נו?“
„אויף אַ בױדעם פֿון אַ הױז האָבן מיר געפֿונען אַ װעלט מיט עסן,“ — האָט ער אָנגעהױבן דערקלערן. „אַלץ איז אַרויף אױף אַ דרך — מיר האָבן טאַקע אױסגעפֿונען אַ גן־עדן.“
„װאָס באַטײַט ׳מיר׳?“ בין איך אים אַרײַנגעפֿאַלן אין די רײד.
„פֿינעף זײַנען מיר געװען, דאָס הײסט, די טאַטע־מאַמע, איך און צװײ שװעסטער. יאָ, אױף אַזעלכע מאכלים קען מען נישט פֿאַררײַסן די נאָז. למשל מילך־גרײַפּלעך, רײַז, כּל־המינים עסן, מיט הכּל־בכּל־מכּל. מע דאַרף זיך נישט האַלטן אין די הענט!“
„עס קלינגט װי אַן אמתע הוליאַנקע!“
„יאָ, אַזױ איז דאָס געװען. מיר האָבן געטאַנצט און געהוליעט. די שװעסטער האָט געװאָרנט, אַז סע דאַרף זײַן אַ ביסל שטילער, װײַל ס׳װעט זיך טאָן חושך, אױב מע װעקט אױף דעם גולם, אָבער ס׳איז אין אײן אױער אַרײַן, פֿונעם אַנדערן אַרױס.“
„אַ גולם האָט געװױנט דאָרטן?“ — האָב איך געפֿרעגט.
„יאָ, רחמנא־לצלן! כ׳װײס נישט װער איז געװען דער ערשטער, װאָס האָט פֿאָרגעלײגט, אַז מיר זאָלן מאַכן חוזק פֿון אים, גלאַט אין דער װעלט אַרײַן… איך בין גאָט די נשמה שולדיק! אָבער ס׳איז טאַקע געװען גוט, װי די װעלט, װען די שװעסטער האָט געמאַכט אַ טומל אין זײַן צימער אין מיטן דער נאַכט, און דער גולם האָט זיך אױפֿגעװעקט און אױסגעשריגן, אַז ס׳איז דאָ אַ שד אין זײַן שלאָפֿצימער!“
„איך קען זיכער ערבֿ זײַן, אַז די שפּיל איז געװען אַ טעות,“ — האָב איך געזאָגט.
„די קומעדיקע נאַכט, איז דער גולם געשלאָפֿן אין אַן אַנדערן צימער, װאָס האָט אַ סך ביכער־פּאָליצעס. האָב איך געהאַלטן אין איין אַרױפֿקריכן אויף די פּאָליצעס און אַראָפּקריכן פֿון זיי, ווען פּלוצלינג האָט דער גולם זיך אױפֿגעװעקט און אױסגעשריגן: „אַ מױז! אַ מױז! דער שד איז בלױז אַ מױז! מײשקע, מײשקע מױז!“
„לאָמיר זיך ניט נאַרן,“ — האָב איך געזאָגט. — „פֿון דעמאָלט אָן, בין איך זיכער, אַז אײַער װעלט איז אונטערגעגאַנגען.“
„יאָ, ס׳איז טאַקע נישט אַרויף אױף אַ דרך. דערנאָך איז דער גולם אַרײַנגעפֿאָרן אונדז אין די האָר. ערשטנס, האָט דער גולם אַרײַנגעפּאַקט אַלע מאכלים אין פּלאַסטישע קעסטלעך. צװײטנס, האָט ער אונדז געתּפֿסענעט מיט צושפּײַז, מיט אַ קעסטל און מיט אַ נעץ. איינעם נאָכן אַנדערן האָט דער גולם אונדז געפֿאַנגען, אױסשרײַענדיק „אַהאַ! נאָך אַ מײשקע!“
„און אײַער משפּחה?“
„פֿאַרשװוּנדן.“
„איר אָבער לעבט נאָך. מײנט איר, אַז דער דאָזיקער גולם איז אױפֿן דרך־הישר?“
„כ׳װײס נישט,“ — האָט מײשקע געענטפֿערט. — „אפֿשר בין איך געסמט. שענקען זאָל אים גאָט אַ נײַע נשמה!“
אַ מענטש און אַן אוממענטש
שולמית קאָרן
אַ מאָל איז געװען אַ ייִד. אַ ייִד צי נישט קײן ייִד, נאָר אַ מענטש איז ער געװען און פֿון מענטשנלאַנד האָט ער געשטאַמט. אַלץ האָט ער געהאַט: נאַטור פֿון אַ מענטשן און אַ טבֿע פֿון אַ מענטשן, מזל פֿון אַ מענטשן און אַ גורל פֿון אַ מענטשן. איז ער געװען אַ מענטש פֿאַר זיך און פֿאַר אַלע פּאָלנע מענטשן. איז ער געװען מיט אַלע מענטשן גלײַך, נישט מער און נישט װײניקער, װי אַ מענטש. איז ער שױן געװען אײן מאָל אַ מענטש און חס־ושלום ניט קײן צװײט מאָל.
אַ מאָל האָט דער מענטש זיך באַגעגנט מיט אַן אוממענטש. אַן אוממענטש איז נישט קײן חיה. אַ חזיר לעבט װי אַ חזיר בן־חזיר. פֿאַרחזירט ער זײַן לעבן, גראָבט זיך װי אַ חזיר, כאַפּט דאָס בעסטע עפּעלע, טשמאָקענדיק װי אַ חזיר, שיכּורט זיך אָן און הוליעט װי אַ װילדער חזיר. װײַל ער איז טאַקע רײַך, װי אַ חזיר (זיבן מאָל זיבן יאָר איז ער שױן געװען אַ חזיר). כריוקעט ער, װי אַ חזיר, באַרימט זיך, װי אַ חזיר מיט זײַן פֿיסל. אַז מע לאָזט אים אַרײַן אין שטוב, קריכט ער אױפֿן טיש. איז ער אַ מבֿין, װי אַ חזיר אױף הײװן, און איז כּולו טריף.
אױך אַ הונט פֿירט אַ הינטיש לעבן. איז ער אַ הונט קעגן אַלעמען, קוקט אױף רבייִם, װי אַ הונט אױף אַ רבין, גלײבט װי אַ הונט, װאַלגערט זיך װי אַ הונט, דינט װי אַ הונט, טראָגט זיך אַרום מיט זײַן לעבן, װי אַ הונט מיט אַ בײן, בילט װי אַ הונט אױף דער לבֿנה. עסט ער, װי אַ הונט, אָבער ער בלײַבט הונגעריק, װי אַ הונט. אַ הונט בלײַבט שטענדיק אַ הונט, און שלאָגט מען אים און טרײַבט מען אים אַרױס, פֿאַרשטײט זיך, װי אַ הונט. לעבט ער, װי אַ הונט און פּגרט אױך װי אַ הונט.
אַ חזיר עסט געקײַטע זאַכן און אַ הונט כאַפּט רױע. אַ הונט װײסט קײן מאָל נישט װאָס אַ חזיר קען. אַ מאָל איז אַ חזיר קאַרג, װי אַ הונט און אַ הונט איז קאַרג, װי אַ חזיר, אָבער אין אַלגעמײן לעבט יעדע חיה לױט איר חייִשער טבֿע.
אַ געװאַלד איז, װען אַ מענטש זאָגט זיך אָפּ פֿון זײַן מענטשלעכער טבֿע און באַשליסט צו װערן אַן אוממענטש. אַז ער מאַכט חזיר־פֿיסלעך כּשר און מײנט אַז ער, װי נאָר אַ הונט, האָט נישט קײן חובֿות, פּאַסט אים שױן מענטשלעכקײט, װי אַ חזיר אַ שטרײַמל און אַ הונט אַרבע־כּנפֿות.
אַזאַ אוממענטש קען אַ מענטש נישט אָנקוקן װי אַ טריפֿענעם חזיר, און װי אַ הונט, שיקט אים שױן ניט אין יאַטקע אַרײַן. אַלע מענטשן װײסן, אַז אַ סוחר טאָר קײן הונט ניט זײַן, און אַ הונט אַ סוחר — אַװדאי ניט, און מיטן בעסטן הונט האָט מען ניט קײן עסקים.
נאָר אַז מע זאָגט אָפּ זײַן טבֿע, װערט מען װי עזאזל, װאָס האָט זיך אָפּגעזאָגט פֿון זײַן מלכות. װילן זײ מע זאָל זײ נאָך אַלץ אָנערקענען װי מענטשן אָדער כאָטש שטיקלעך מענטשן. דערפֿון קומט פֿאָר געװאַלד.
און עס איז געװאָרן אַ גרױסער געװאַלד. הונדערטער יאָרן האָט דער אוממענטש געשאָכטן, פֿאַרגעװאַלדיקט, און פֿאַרטריבן טױזנטער מענטשן, און זײער הײם און לאַנד האָט ער אָפּגעװישט פֿון דער ערד און פֿאַרנומען פֿאַר זיך אַלײן. אַז מע הײבט אָן װי אַן אוממענטש, ענדיקט מען אומפֿאַרמײַדלעך װי אַ מענטשן־פֿרעסער.
דער אוממענטש האָט געװאָלט, אַז דער מענטש זאָל װערן אױס מענטש. אָבער דער מענטש האָט אים געענטפֿערט מיט איבערמענטשלעכער גבֿורה און אים דערהרגעט. און נישט נאָר דערהרגעט, נאָר אָנערקענט פֿאַר דעם, װאָס ער איז: אַ מענטשן־פֿרעסער, אַן אוממענטש. דערפֿאַר זאָגט דער עולם, אַז דער מענטש אוממענטשלעכט שױן זיך.
אַ בער אָן אַן עק, די מעשׂה איז אַװעק.
נישט קיין מענטש
אלי שאַרפֿשטיין
— אויף מענטשן דאַרף מען קוקן אָן פֿאַרדאַכט!
— און איך זאָג, אַז מיט פֿאַרדאַכט! און בפֿרט, אַז דער מענטש איז נישט קיין מענטש ניט!
— דאָס טאַקע קאָכט מײַן מענטשלעכער מוח נישט איבער. נעכטן איז ער געווען דער בעסטער חבֿר, אַ מענטש ווי אַלע מענטשן. און הײַנט…
— קיין מענטש איז ער קיין מאָל נישט געווען. אַ מענטשן־פֿרעסער איז מער מענטש ווי ער. דער טײַוול זאָל אים כאַפּן.
— אָבער נאָך נעכטן האָט איר געפּישט אין איין גריבל, און הײַנט איז ער שוין פֿאַר דיר אויס מענטש. עס קען אויסגיין די וועלט! אַוווּ איז דײַן מענטשלעכקײט?
— ניין, מײַן טײַערער, מוישקע איז טאַקע אַמאָל געווען אַ מענטש, אַפֿילו אַ מענטש מיט אַלע מענטשן גלײַך. נאָר זינט ער איז געוואָרן אַ „משה־גרויס‟, און באַשלאָסן, אַז ער קען וועלטיקן איבער אַנדערע מענטשן, האָט ער פֿאַרלוירן דעם לעצטן טראָפּן פֿון זײַן מענטשלעכקײט. און טו מיר אַ טובֿה, הער אויף צו רעדן וועגן אים. מײַן וועלט וועט זיך באַגיין אָן אַזוינע אוממענטשן ווי ער.
— איז ער טאַקע אַן אוממענטש אין דײַנע אויגן?
— דער פּאַסקודניאַק, דאָס קליינע מענטשעלע, איז זיכער, אַז ער שטייט אינמיטן דער וועלט און די וועלט דרייט זיך אַרום אים. איך האָב אים שוין אויסגעמעקט פֿון מענטשן, אַרויסגעוואָרפֿן פֿון מײַן וועלט.
— נו, וועסטו אים אויסמעקן, אָדער ווי דו זאָגסט: וועסט אַוועקשטעלן אויף אים אַ צלם. און וואָס וועט טענהן די וועלט?
— עס אַרט מיך? וואָסער שײך האָט די וועלט צו אונדזערע באַציִונגען? מ’זאָל אויספֿאָרן די וועלט, וואָס דו רעדסט אַזוי פֿיל וועגן איר, וועסטו נישט געפֿינען אַזאַ מין נבֿלה! און די וועלט מוז וויסן וועגן דעם!
— ערשטנס, אַ מענטש איז פֿאָרט אַ מענטש, אַפֿילו ווען ער איז נישט קיין מענטש, ווי דו זאָגסט. צווייטנס, גאָט האָט באַשאַפֿן די וועלט אין זעקס טעג…
— לאָז מיך אָפּ מיט גאָט! וואָס איז ער דאָ פֿאַר אַ מחותּן? ווען גאָט וואָלט באַשאַפֿן אַ וועלט ווי אַלע וועלטן, וואָלטן אַזוינע אונטערוועלטניקעס נישט געבוירן געוואָרן אויף דער וועלט.
— צלמען מענטשן, אַפֿילו אויב זיי זײַנען נישט קיין מענטשן, איז נישט קיין ייִדישע זאַך. די וועלט וועט דיר נישט מוחל זײַן.
— מוחל זײַן? פֿון מײַנטוועגן, קען דער אוממענטש פֿאַרברענט ווערן צוזאַמען מיט זײַן וועלט! אַ שיינע וועלט, וואָס זי האָט באַדאַרפֿט לײַדן אַזאַ מציאה! אַ שטיק גאָרנישט! זאָל ער שוין ליגן אויף יענער וועלט!
— ס’איז דען מענטשלעך צו שילטן אַ לעבעדיקן מענטשן? ווינטשן אַ מענטשן טויט? שיקן צו אים דעם מלאך־המוות?
— איך האָב צו אים געשיקט דעם מלאך־המוות? פֿאַר מיר איז ער שוין לאַנג אַ מת. אַ לעבעדיקער מת. מיר אַרט נישט, אויף וועלכער וועלט דרייט ער זיך אַרום, אַבי דאָס איז נישט אויף מײַן וועלט, אַבי נישט צווישן אונדזערע מענטשן.
— לעבט איר, הייסט עס, אויף באַזונדערע וועלטן?
— איך האָב זיך מײַן וועלט און ער האָט זיך זײַן פֿאַרשאָלטענע וועלט!
3.דערציילונגען אויפֿן סמך פֿון כעלעמער חכמים
אָנגעלערנט די אַפּיקורסים
פֿון שמואל־לײבל אָגין
דעמאָלט האָב איך נישט געקענט עפֿענען דאָס מויל, װען דער שעף־רעדאַקטאָר האָט מיר געהײסן פֿאָרן קײן כּתרילעװקע.
„פֿאָר! כ׳װײס, אַז ס׳פֿאַראַן נאָר אײנער, װאָס שרײַבט אױס אונדזער זשורנאַל דאָרטן, אָבער אונדזערע לײענערס דאַרפֿן װיסן, װאָס ייִדן אין אַזאַ פֿאַרװאָרפֿענעם העק מײנען װעגן דעם לעבן אין כעלם.“
נו, דאָס כּפּרה־הינדל איז אַלע מאָל דער ייִנגסטער זשורנאַליסט. עס האָט מיר אויסגעזען, אַז די גאַסן פֿון כּתרילעװקע זײַנען שטענדיק פֿול מיט מענטשן מיט אַראָפּגעלאָזטע נעז. קײנער האָט נישט געוואָלט רעדן מיט מיר װעגן כעלם. צום סוף, האָב איך זיך דערשלאָגן צום הױז פֿון זײדעל רב שעיהס.
„יאָ, איך שרײַב אױס אײַער זשורנאַל ׳צפֿירה׳. איך קען טאַקע רעדן מיט אײַך, אָבער נישט צום פֿאַרשרײַבן,“ — האָט ער געשעפּטשעט מיר אין אויער אַרײַן. בעסער פֿון גאָרנישט איז דאָס אַװדאי.
„לאָמיר זיך נישט נאַרן,“ — האָט ער אָנגעהױבן, — „די מעשׂה־שהיה איז געװען אַזױ. עטלעכע היציקע קעפּ אין כעלם האָבן באַשלאָסן אָנצולערנען אַ ייִדישן דײַטש, אַ רײַכן אַפּיקורס. ער פֿלעגט בכּיװן אַלע שבת אַרױספֿאָרן מיט זײַן שפּאַן איבער דער שטאָט. האָבן די היציקע קעפּ אונטערגעלײגט שאַרפֿע שטיינער נאָכן ראָג. דעם דײַטשס שפּאַן האָט זיך איבערגעקערט, און ער איז דערהרגעט געװאָרן….“ — ער האָט זיך געקװענקלט.
„דערנאָך האָט זיך געטאָן חושך פֿון אַלע זײַטן,“ — האָב איך צוגעגעבן.
„יאָ,‟ — האָט ער געזאָגט, — „װײַל צוזאַמען מיטן דײַטש זײַנען אויך געפֿאָרן זײַן װײַב און פֿיר קינדער. כעלם האָט זיך צעשפּאָלטן אױף צװײ צדדים. דער שטאָט־מייער און ס׳רובֿ כעלמער האָבן געזאָגט, אַז עסן זאָלן גרינע ווערעם די טױטע, װײַל זײ זײַנען אַלע געװען אַפּיקורסים. אַ מינדערהײט האָט געהאַלטן, אַז דאָס איז אַ בושה און אַ שאַנד, װײַל זײ זײַנען דאָך געװען מענטשן.“
„און אין כּתרילעװקע?..“ — האָב איך געפֿרעגט. — „וואָס האָבן געטענהט די כּתרילעווקער?‟
„די זעלבע זאַך. מענטשן דאָ האָבן זיך צעקריגט. זײ זײַנען אַרײַנגעפֿאָרן אײנער דעם אַנדערן אין די אױגן. הײַנט קען מען נישט אַרומרעדן דאָס געשעענע. און מע שמײכלט נישט, אַז מע דערמאָנט די שטאָט כעלם.“
נאָך אַ לאַנגער פּױזע האָב איך געפֿרעגט: „און װאָס זאָגט אײַער באַרימטער רבֿ, ר׳ יוזיפֿיל װעגן דעם, װאָס ס׳איז געשען אין כעלם?“
„ער װײנט און מורמלט: ׳װוּ איז צדק? װוּ איז רחמנות?“
אַן אויוון הין אַן אויוון הער
ליובאָוו לאַווראָוואַ
גאָט ווייסט, ווי דער עולם אין אַ קליין שטעטל אין סיביר האָט געלערנט זיך אינעם בית-מדרש אָן אַן אויוון, אָבער ס’איז געווען טאַקע אַזוי. אַ לאַנגע צײַט האָט מען געשפּאָרט געלט, כּדי אײַנצושטעלן אַן אויוון, און צום סוף איז עס מקיים געוואָרן.
דער נײַער קאַכל-אויוון איז געווען זייער שיין. די קאַכלען האָבן געגלאַנצט, דער פֿײַער האָט געשײַנט גאָר יום-טובֿדיק, און ס’איז געווען אומגעוויינטלעך וואַרעם אינעם בית-מדרש. דער אַלטער שמשׁ ר’ אַבֿרהם-יהודה האָט געשמייכלט צו די ייִדן, ווי אַ קינד, וואָס האָט באַקומען חנוכּה-געלט.
— רבותי, האָט ער באַגריסט דעם עולם, — איצט קען מען לערנען אַ בלאַט גמרא אין רו און וואַרעמקייט, אַ דאַנק גאָט. איצט האָבן מיר דעם נײַעם אויוון, קיין עין־הרע.
— טאַקע אין רו? — האָט געקלונגען אַ הויך קול.
— אוי, דרייט מיר ניט דעם קאָפּ, ר’ מרדכי. װאָס מיינט איר?
— אַ קלייניקייט, ר’ אַבֿרהם.
— נו זאָגט זשע.
— וואָס וועלן מיר טאָן מיט גנבֿים?
— וואָס מיר גנבֿים? ווער מיר גנבֿים?
— ס’איז טאַקע פּראָסט און פּשוט: מיר האָבן איצט אַ קאַכל-אויוון, און מע קען אונדז מקנא זײַן.
— צי מיינט איר, אַז עמעצן נאָך וועט זיך פֿאַרגליסטן צו לערנען אַ בלאַט גמרא אין וואַרעמקייט?
— בלאַט-שמאַט, איך ווייס? אָבער זיכער ווי די זון איז אין הימל, אַז מע וואָלט געווען מער גליקלעך מיט אַן אויװן ווי אָן אַן אויוון בכלל.
— אוי, געוואַלד! וואָס זשע טוט מען?
עמעצער האָט אויסגעשריגן: „טאָ לאָמיר קיין מאָל ניט הײצן דעם אויוון, וועלן די גנבֿים מיינען, אַז ער איז קאַליע געוואָרן. און אויב אַזוי, ווער וויל אַוועקגנבֿנען אַ צעבראָכענעם אויוון?
— איך האָב אַ בעסערע לייזונג, — האָט זיך אויפֿגעכאַפּט ר’אַבֿרהם, — לאָמיר באַוואַכן דעם אויוון — יעדן טאָג וועט זײַן אַ נײַער וועכטער.
געזאָגט און געטאָן. אין גיכן איז עס אָבער געוואָרן קלאָר, אַז די מענער שלאַפֿן זיך ניט אויס, די ווײַבער קלאָגן זיך, און דאָס לעבן איז געוואָרן נאָך ערגער ווי פֿריִער, ווען מע האָט ניט געהאַט קיין אויוון. האָט מען צונויפֿגעזאַמלט אַן אַסיפֿה, כּדי צו פּסקענען וואָס צו טאָן ווײַטער.
האָט ר’ מרדכי פֿאָרגעשלאָגן, אַז מע זאָל אָנשרײַבן מיט גרויסע אותיות גראָד אויפֿן אויוון, אַז ער געהערט צו דעם עולם פֿונעם שטעטל און ניט קיינעם אַנדערן. אויב עמעצער וועט פּרוּוון אים אַוועקגנבֿנען, וועלן די מענטשן זען, אַז דער אויוון איז פֿון דעם בית-מדרש און שוין.
— אָט איז אַן אמתער חכם! אַ ייִדישער קאָפּ! — האָבן די ייִדן באַוווּנדערט ר’ מרדכין.
אין אַ פּאָר טעג אין דער פֿרי איז מען געקומען אין בת-מדרש און דערזען, אַז ס’איז ניטאָ דער אויוון. די מענטשן האָבן געשריגן און געוויינט, אָבער דעם אויוון האָט מען אַוועקגעגנבֿעט. האָט מען אַרויסגערופֿן דעם פּאָליציאַנט און דערציילט אים די גאַנצע מעשׂה, בפֿרט וועגן דעם ווי מע האָט אויפֿגעשריבן אַ וואָרענונג מיט גרויסע אותיות אויפֿן אויוון. האָט דער פּאָליציאַנט געקראַצט זיך דעם קאָפּ און געזאָגט:
— אותיות הין, אותיות הער, איר ווייסט, עס זײַנען ניטאָ קיין סך מבֿינים צווישן די גנבֿים… עס קאָן זיך אויך טרעפֿן, אַז די גנבֿים האָבן פּשוט ניט געקאָנט לייענען?
כעלעם אין בני־ברק
אלי שאַרפֿשטיין
אַזאַ מין מעשׂה פּאַסט פֿאַר אַ שטעטל ווי כעלם אין פּוילן. נאָר אונדזער געשיכטע האָט געטראָפֿן דווקא אין ארץ־ישׂראל, ווײַט פֿון די מיזרח־אייראָפּעיִשע נאַראָנים און טיפּשים. איך האָב עס געהערט פֿון אַ פּאַרשוין, איינעם פֿון די צוויי ישׂראלדיקע פּאָליציאַנטן, די העלדן פֿון דער מעשׂה.
דאָס האָט פּאַסירט אין בני־ברק אין די טעג פֿון חול־המועד פּסח. צוויי פּאָליציאַנטן זענען געווען אויף דער וואַך און פּאַטרולירט איבער די פּוסטע גאַסן און געסלעך פֿון דער פֿרומער שטאָט.
— זע, די שטאָט איז ווי אויסגעשטאָרבן, — האָט זיך געווענדעט איין פּאָליציאַנט צום אַנדערן, — די צדיקים שלאָפֿן שוין אין זייערע בעטן, און ס’איז נישטאָ מיט וועמען אַ וואָרט אויסצורעדן. כאָטש רעדט צו דער וואַַנט.
— נו, פֿאַר וואָס טאַקע נישט רעדן צו דער וואַנט? — האָט געענטפֿערט דער צווייטער, — ביסטו כאָטש זיכער, אַז זי וועט דיך נישט איבערשלאָגן.
— ס’ווענדט זיך וואָס פֿאַר אַ וואַנט. אין בני־ברק זענען פֿאַראַן פֿאַרשיידענע ווענט: אַ וואַנט פֿון אַ בית־מדרש, אַ וואַנט פֿון אַ ליטווישער ישיבֿה. און עס קאָן זײַן אַ וואַנט פֿון אַ הײַזל.
— וואָס האַקסטו מיר אַ טשײַניק מיט הײַזלעך? וווּ האָסטו דאָ געזען גאַסן־מיידלעך? — האָט זיך אָנגעצונדן דער צווייטער, — מיר זענען דאָך אין בני־ברק!
— בני־ברק, זאָגסטו? אויב אַזוי, וואָס איז דאָס פֿאַר אַ באָרוועסער נומער? — און ער האָט אויסגעשטרעקט זײַן האַנט, און מיטן ווײַזפֿינגער אָנגעוויזן אויף צוויי שאָטנס, וואָס האָבן זיך אַרומגענומען אין אַ פֿאַרחושכטן ווינקל אינמיטן גאַס.
ווען די פּאָליציאַנטן האָבן זיך אַ ביסל דערנענטערט צום יונגן פּאָרל, האָבן זיי שוין געקאָנט קלאָר זען, אַז עפּעס אַ בחור האַלט אַ שיין מיידל בײַ דער טאַליע און אַפֿילו אַ ביסל העכער, און באַשיט זי מיט קושן. דער בחור האָט זיי אויסגעזען ווי אַ פֿרעמדער, נישט קיין אמתער בני־ברקער, נישט קיין תּלמיד־חכם. דאָס מיידל אָבער איז זיי געווען קענטלעך. אָנגעטאָן צניעותדיק — לאַנגע אַרבל, אַ פֿאַרמאַכטער קאָלנער, אַ קלייד איבער די קני, — נאָר קושן האָט זי זיך געקושט, ווי אַ מופֿקרת.
— זי זעט מיר אויס ווי דעם רבֿס אַ טאָכטער… איך מיין, דעם רבֿ פֿון דער קופּישקער ישיבֿה? וואָס זאָגסטו?
— דו ביסט טאַקע גערעכט, נאָר… זאָגן, אַז איך בין זיכער, קען איך נישט.
— איז וואָס זאָלן מיר טאָן?
— קום, לאָמיר צוגיין צו דעם רבֿס הויז און פֿרעגן. אויב זײַן טאָכטער איז אין בעט, וועט עס זײַן אַ סימן, אַז ס’איז נישט זי.
— און אויב זי איז נישט אין בעט?
— וועלן מיר אים זאָגן, אַז דאָס איז טאַקע זי.
— אַוווּ וווינט דער קופּישקער רבֿ, ווייסטו?
— פֿאַרלאָז זיך אויף מיר. איך קען דאָ אַלעמען אין שטאָט.
אין אַ פֿופֿצן מינוט אַרום האָבן די פּאָליציאַנטן שוין געקלאַפּט אין דער טיר פֿון אַ גרויסער געבײַדע, וווּ ס׳האָט געוווינט ר׳ יונה, דער רבֿ פֿון קופּישקער ישיבֿה. פֿון דער צווייטער זײַט טיר האָט זיך דערהערט אַ פֿאַרשלאָפֿענע הײזעריקע שטימע:
— ווער קלאַפּט דאָ אינמיטן דער נאַכט?
— אַנטשולדיקט אונדז, ר׳ יונה, — האָבן ביידע געזאָגט מיט אַ מאָל, — מיר מוזן אײַך פֿרעגן אַ וואַזשנע שאלה, אַ קשיא, וואָס איז וויכטיקער פֿאַר אײַך, ווי פֿאַר אונדז.
— וואָס פֿאַר אַ קשיא? — דער רבֿ האָט זיי געעפֿנט די טיר און געבליבן שטיין אַנטקעגן זיי, אָנגעטאָן אין אַ זײַדענער קאַפּאָטע, ווי עס פּאַסט פֿאַר אַ ראָש־ישיבֿה, — אַדרבא, פֿרעגט ער שוין, פֿרעגט… און לאָזט מיר שלאָפֿן ווײַטער.
— זײַט מוחל, באַליידיקט זיך נישט. זײַט אַזוי גוט, און גייט אַרײַן אין אײַער טעכטערלס צימער, און גיט אַ קוק צי זי ליגט אין בעט.
— וואָס איז דאָס פֿאַר אַ בקשה? וואָס פֿאַר אַ חוצפּה…
— איר פֿאַרשטייט… אויב אײַער טאָכטער ליגט אין בעט, איז עס אַ סימן, אַז ס’איז נישט זי…
— און אויב זי ליגט נישט אין בעט? — האָט צוגעגעבן דער צווייטער פּאָליציאַנט, — איז עס אַ סימן, אַז דאָס איז זי.
ר׳ יונה האָט נישט באַוויזן זיי צו ענטפֿערן. ער איז געוואָרן בלאַס ווי די וואַנט, נאָך דעם רויט ווי אַ פּאָמידאָר, און ווידער בלאַס, און ער האָט געחלשט אויפֿן אָרט.
Yiddish Branzhe 