— דיכטער, פּראָזאַיִקער. געבוירן אין שטעטל טשערניכאָוו, אוקראַיִנע. אין 1930 געענדיקט דעם מאָסקווער פּעדאַגאָגישן אינסטיטוט, דערנאָך געלערנט זיך אין דער אַספּיראַנטור און פֿאַרטיידיקט אַ דיסערטאַציע, ”די שאַפֿונג פֿון דוד האָפֿשטיין“) אויפֿן טיטל קאַנדידאַט פֿון פֿילאָלאָגישע וויסנשאַפֿטן. דעביוטירט מיט לידער אין מינסקער זשורנאַל ”שטערן“ (1926), אַ באַגאַבטער ליריקער, האָט ער אָפּגעשפּיגלט אין זײַן שאַפֿונג די ווייטיקדיקע איבערבוי־פּראָצעסן אין ייִדישן שטעטל אין די ערשטע יאָרן נאָך דער רעוואָלוציע און באַזונדערס — אין פּעריאָד פֿון ”נעפּ“ (”נײַע עקאָנאָמישע פּאָליטיק“), די געשעענישן בעתן בירגערקריג אין אוקראַיִנע. נאָך אַ וויכטיקע טעמע איז געווען אין זײַן שאַפֿונג — דאָס אַרײַנדרינגען פֿון דער ייִדישער שטעטלדיקער יוגנט אין דער גרויסער אינדוסטריע. די אַלע מאָטיוון האָט ער באַשריבן אין זײַנע לידער־זאַמלביכער ”אין וווּקס“ און ”שאַכטע“. אַ גרויס אָרט פֿאַרנעמען אין זײַן שאַפֿונג לידער און מעשׂהלעך פֿאַר קינדער. אָנהייב 1930ער יאָרן האָט ער פֿאַרלאָזט מאָסקווע און אַריבערגעפֿאָרן קיין ביראָבידזשאַן. געאַרבעט דאָרטן אין דער געגנטלעכער ייִדישער און רוסישער פּרעסע, ווי אויך ווי דער סעקרעטאַר פֿון דער רעדאַקציע פֿון דעם זשורנאַל ”פֿאָרפּאָסט“, געדרוקט לידער, באַלאַדעס, סקיצעס, געווידמעט דער בויונג פֿון דער ייִדישער אויטאָנאָמען געגנט און אירע מענטשן, וועלכע זײַנען געקומען פֿון אַלע עקן וועלט מיט אַ טרוים צו בויען אַ נײַע ייִדישע היים. זײַנע לידער זײַנען געווען זייער פּאָפּולער צווישן דער ייִדישער סטודענטישער יוגנט. ער איז געווען אויך אַ באַגאַבטער פּראָזאַיִקער, און אין זײַנע דערציילונגען און ראָמאַנען זײַנען די הויפּט מאָטיוון געווען די זעלבע, ווי אין זײַן פּאָעזיע. באַזונדערס, טיילט זיך אויס זײַן אויטאָביאָגראַפֿישער ראָמאַן ”אָשרל און זײַנע פֿרײַנד“, וואָס איז דערשינען שוין נאָך זײַן טויט. געשריבן האָט ער אויך אַרטיקלען איבער אַקטועלע פּראָבלעמען פֿון דער ליטעראַטור. נאָך פֿאַרן אָנפֿאַל פֿון היטלערס מיליטער אויפֿן ראַטן־פֿאַרבאַנד איז בוזי אָליע סקי, ווי אַן אָפֿיציר, גערופֿן געוואָרן אין אַרמיי. געדינט האָט ער אין אַ מיליטער־טייל, וואָס איז אין 1941 געשטאַנען אויף דער סאַמע מערבֿ־גרענעץ און אָנטייל גענומען אין די ערשטע שלאַכטן. אומגעקומען איז ער אין האַרבסט 1941.
בוזי אָלעווסקי
די ליד וועגן זילבערנעם וועווריק
אין אַ גרויסן וואַלד, לעם טײַכל דאַ־רו,
אין די פֿעלדזיקע בערג פֿונעם גרויסן כינגאַן,
געלעבט האָט אַ זשעדנער מענטש טשען־גו
מיט זײַן אַלטער ווײַב לי־סיאַנג.
קאַרג ווי אַ הונט און פֿויל ווי אַ ריב,
שטאָפּט ער זיך אָן מיטן עסן דעם בויך.
לייגט זיך אַוועק, און אַזוי האָט ער ליב —
פּיפּקעט אַ ליולקע און קוקט אויפֿן רויך.
נאָר איין מאָל אַוועק איז טשען־גו אויף געיעג;
פֿריִער געגאַן מיט פֿעלדזיקן ברעג
און נאָך דעם אַוועק מיט די בערג אינעם וואַלד.
אין וואַלד איז געווען נאָך נאַכטיק־בלוי,
נאַס פֿון טוי און מאָכיק די ערד…
אַ שטראַל רײַסט זיך דורך און טריקנט דעם טוי.
דער וואַלד וואַכט אויף און פֿרימאָרגן ווערט.
סע ציִען די בלעטער זיך אויס צו דער זון,
פֿול ווערן וועלדער מיט פֿויגל־געשריי.
די חיה שטייט אויף אינעם ליכטיקן פֿרי
הייבט אין די וועלדער זיך אָנעט די מי…
ס׳פֿילט אָן די קוקאַווע דעם וואַלד מיט „קו־קו‟,
אַ פּיקהאָלץ קלאַפּט, און אַ בלויערל זינגט…
נאָר פּלוצעם דערהערט דורך דער כוואַליע טשען־גו,
ווי עפּעס אַ חיהלע קלאַפּט און סע קלינגט.
ווערט שטילער טשען־גו. אָטעמט ער קוים —
דערזעט — אין דער הויך אויף אַ נאָדל־בוים,
פֿאַרהויבן דעם עק, און אין פֿאָדערשטע פֿיס
פֿאַרקוועטשט אַ זאַפֿטיקע שישקע מיט ניס,
אַ קליינינקע, אַ זילבערן וועווריקל שפּרינגט,
שײַנט און סע בלישטשעט, עס פֿינקלט און קלינגט —
אַ דריי מיטן קאָפּ,
און אַרויף און אַראָפּ —
אַ שפּרונג און אַ קלונג,
אַ שפּרונג און אַ קלונג…
טשען־גו האָט אַ ביקס גלײַך געגעבן אַ הייב,
אַ קויל שוין פֿאַרלייגט און פֿאַרזשמורעט דאָס אויג, —
צעשרײַט זיך דאָס וועווריקל:
— מענטש איינער, וואַרט!
פֿון פֿרי און ביז נאַכט
און פֿון נאַכט און ביז פֿרי —
לעב איך און קלײַב מײַנע ניסלעך מיט מי.
מײַן פֿרייד איז אין מי,
און די מי איז מײַן שײַן, —
וואָס דו וועסט וועלן — דאָס וועט דיר זײַן!
פֿריִער געמיינט האָט טשען־גו, אַז ער פֿאַלט,
אויס און אַ סוף און — אָט שטאַרבט ער פֿון שרעק.
דערנאָך זיך באַרויִקט,
ער גלעט זיך די באָרד,
טרייסלט דעם צאָפּ,
פֿאַררײַסט צו דעם וועווריק דעם האָריקן קאָפּ
מיט די קאָסע צוויי אויגן
און ענטפֿערט אַזוי:
וועווריקל, גוט!
כ׳וועל ניט פֿאַרגיסן דײַן ביסעלע בלוט…
נאָר כ׳וויל, אַז פֿון הײַנט
אַלץ, וואָס די הענט מײַנע וועלן נאָר רירן,
וואָס איך וועל נעמען און וווּ איך וועל גיין, —
אַגאַטן זאָל ווערן, זאָל ווערן סאַפּפֿירן,
סמאַראַגדן, רובינען און איידלשטיין!..
ענטפֿערט דער וועווריק: — וואָס דו וועסט רירן,
וואָס דו וועסט נעמען און וווּ דו וועסט גיין, —
אַגאַטן וועט ווערן, ס׳וועט ווערן סאַפּפֿירן,
סמאַראַגדן, רובינען און איידלשטיין!..
און אַוועק איז דער וועווריק, ווי גאָרניט געווען…
טשען־גו רירט נאָר עפּעס אַ בוים מיט די הענט —
דער בוים ווערט פֿאַרדאַרט, די קאָרע ווערט דין,
דער שטאַם ווערט אַ בלוטיקער רויטער רובין.
האַרט און פֿאַרדאַרט און פֿאַרדרייט, יעדער בלאַט
פֿינקלט און בלישטשעט מיט רויטן אַגאַט.
סע שײַנען די צווײַגן. און אונטער די טריט —
בלוי ווערט דער מאָך און דאָס גראָז — לאַזוריט.
די דימענטן פֿינקלען, סע לײַכט דער סאַפּפֿיר…
— אָ־אָ־אָ! — שרײַט טשען־גו, —
טשען־גו איז אַ גבֿיר!..
דערווײַל ווערט שוין שפּעט. ער וויל שוין אַהיים,
ווי לאָזט מען עס אָבער דעם אוצר אַליין?
קלײַבט ער די דימענטן אויף אין אַ זאַק,
סאַפּפֿירן אַ קלומעק, סמאַראַגדן אין פּאַק.
דעם בוים פֿון רובינען — ער האַקט אים אַראָפּ,
ער נעמט אים אַרום און אַז וויי איז צו אים:
סע קריכן די אויגן אים אַזש פֿונעם קאָפּ,
ער פֿילט, אַז עס רײַסן די קישקעס זיך אָפּ.
נאָר וואָס קאָן מען העלפֿן? אַ שטיין איז אַ שטיין,
און קוים מיטן לעבן ער שלעפּט זיך אַהיים…
געקומען אַהיים. אַז זײַן אַלטע לי־סיאַנג
האָט געגעבן אַ קוק, ווי סע שלעפּט זיך דער מאַן,
האָט די אַלטע פֿון שרעק אַזש פֿאַרבראָכן די הענט:
— אַ בויגן אַ גרויסער, קאָליריקער ברענט, —
טשען־גו שלעפּט אַ גרויסן, אַ שטיינערנעם בוים,
אַ קלומעק, אַ זאַק און נאָכדעט אַ פּאַק,
און אונטער די שטיינער זשיפּעט ער קוים…
טשען־גו גייט פּאַמעלעך. ער נעמט אָן די טיר, —
די טיר ווערט פֿון דורכזיכטיק־בלויען סאַפּפֿיר,
די סטעליע — לאַזור, דער דיל — אַמעטיסט,
און גליטשיק אַזוי, אַז ער פֿאַלט פֿון די פֿיס.
קרעכצנדיק זעצט זיך טשען־גו אויפֿן דיל,
די פֿיס אונטער זיך… און אויקענדיק שטיל,
דרייט ער די אויגן די קאָסע פֿון רעכטס —
סע כליאַנעט דאָס האַרץ, סע שמעקט דאָס געקעכץ.
טשען־גו האָט ליב קאַשע. מחיהדיק־ווײַס
און ציכטיק אַזוי ווי געפֿאַלענער שניי
דערלאַנגט אים לי־סיאַנג אַ טעפּל מיט רײַז
און שטעקעלעך צוויי.
נאָר וואָס דאַרף ער שטעקעלעך? — אַ הויפֿן מיט רײַז
אַ פּערע אין מויל… און אַז וויי איז צו אים —
ס׳ווערט יעדע רײַזעלע — רויטער רובין…
טוט ער אַ ריס און אַ ביס אינעם שטיין,
צעראַטשעט די אויגן, שפּײַט אויסעט די צײַט,
צעעפֿנט דאָס מויל… שטעקט אַרויסעט די צונג…
צעבײַלט און צעבלוטיקט צום בעט זיך אַ לאָז.
ער גיט זיך אַ וואַלגער און גיט אַזאַ שפּרונג,
ווי ער וואָלט געפֿאַלן אויף שטעכיקן גראָז:
די קישנס פֿון דימענט. די קאָלדרע — קרישטאָל.
אַ שטיין אויף אַ שטיין, און ס׳איז רויט און ס׳איז בלוי.
סע שטעכט און סע ברענט, און ניט מיט זײַן קול —
— אוי, — שרײַט שטען־גו, — און נאָך אַ מאָל אוי! —
צעהאַקט זיך אַ ביין, פֿאַרבלוטיקט דאָס מויל,
ער שטייט פֿאַרן ווײַב מיטן בײַל אויפֿן שטערן,
אונטער די אויגן צוויי בלויע לאַמטערנס,
אַ שישקע — אַזוי ווי אַ קרוין אויפֿן קאָפּ,
און ס׳וויגט זיך אַזוי ווי אַן עקל זײַן קאָפּ…
שרײַט אים לי־סיאַנג: — אַז גאָט איז מיט דיר!.. —
גיט מיט אַ פֿינגער טשען־גו זי אַ ריר —
הייבט זי אָן פֿינקלען ווי טײַערסטער שטיין —
די יאַסלעס — פֿון ראָזן און בלויען סאַפּפֿיר,
ווי דימענטן העלע סע שײַנען די ציין,
איר פּנים אין גאַנצן סמאַראַגדן־גרין,
און ראָזעווע־גרינלעך, און בלוילעך־רויט,
און שײַנענדיק קאַלט געפּאַלן און — טויט…
טשען־גוען איז דעמאָלט באַפֿאַלן אַ שרעק,
אַ שרעק אַזאַ, ווי די נאַכט די גרויס.
טשען־גו איז פֿון שטיבל אין דרויסן אַרויס,
געזען זיך אויף דר׳ערד. און רויטלעך־גרין
געזעען, ווי ס׳שטאַרבן די קווייטן לעם אים —
די רויז ווערט אַ שטיין, די בלעטלעך — האַרט,
און טויזנט־קאָליריק און העל אין דער נאַכט
פֿינקלט זײַן שטיבל —
סע שײַנט און סע שײַנט.
שײַנט אַ טאָג און שײַנט אַ נאַכט,
נאָך אַ טאָג און נאָך אַ נאַכט,
ווידער טאָג און ווידער נאַכט…
אַלץ איז שטיין און אַלץ איז האַרט.
דאַרט שטען־גו,
דאַרט און קוואַרט
און קיין אויג ניט צוגעמאַכט.
ס׳איז טשען־גו שוין הויט און ביין —
אַלץ איז שיינער איידלשטיין.
ס׳איז זײַן שטוב סמאַראַגדן־בלוי,
פֿון זײַן שטיבל הערט זיך: אוי,
ווידער — אוי,
און אָבער — אוי,
און וויפֿל קאָן מען שרײַען „אוי‟?
אַלץ אין לעבן האָט אַ שיעור —
און געפֿאַלן בײַ דער טיר,
און געזעען פֿאַרן טויט:
ס׳איז דער הימל לויטער־רויט.
אין פֿרימאָרגנדיקער רו
די קוקאַווע מאַכט „קו־קו‟,
און דאָס בלויערל סע זינגט,
און דאָס וועווריקל סע שפּרינגט,
זינגט אין לויטערן פֿאַרפֿרי:
ס׳גייט דאָס לעבן אויף דורך מי,
נאָר אין מי סע העלט די שײַן,
און דורך מי וועט אַלצדינג זײַן!
פֿליט ער אָן, דער שוואַרצער ראָב,
קראַקעט הויך און קראַקעט גראָב,
אינעם שטיין דעם שנאָבל שאַרפֿט:
— האָסט שוין לאַנג אַזוי באַדאַרפֿט!
און אַ קראַקע און אַ קוויטש:
— אַלטער תּרח!
זשעדנע כריטש!
Yiddish Branzhe 