זאַרעטשנע בריק איבער וויליִע

יעדע ליבע איז די ערשטע, אַפֿילו די לעצטע ליבע איז אויך די ערשטע
אַבֿרהם סוצקעווער, „כוואָלקע‟

באָריס סאַנדלער

די צײַט איז בלינד. זי וואַנדערט איבער דורות, ווי יענע בלינדע בעטלערס פֿון פּיטער ברייגעלס באַרימט בילד. קומענדיק אין הײַנטיקן ווילניוס, האָב איך, בעת מײַנע לאַנגע בלאָנדזשענישן איבער די אַלטע זאַוווּליקעס, דערזען זיך שלעפּן נאָך יענע בלינדע בעטלערס. ס׳האָט מיך אַרומגערינגלט די ווירקלעכקייט פֿון הײַנט, מיט איר לעבעדיקן הו־האַ, אָבער מײַן פֿאַרגליווערטער בליק איז אָנגעשטעלט געווען אין דער פֿינצטערער בענקשאַפֿט נאָכן נעכטן.

אין דער געשיכטע דאַרף מען אַרײַנקוקן בלינדערהייט, אָנטאַפּן די געשעענישן מיט די פֿינגער־קישעלעך, ווי מע לייענט אויף דער ברײַל־שפּראַך.

איך בין געקומען קיין ווילניוס מיט אַ שליחות צו דערזען די ייִדישע פֿאַרמלחמהדיקע שטאָט ווילנע דורך דעם שפּאַקטיוו פֿון אַ קינאָ־קאַמער. נאָך אין ניו־יאָרק, איידער זיך זעצן שרײַבן דעם סצענאַר, האָב איך זיך אָנגעלייענט מיט טעקסטן פֿון די ווילנער ייִדישע שרײַבערס. די פֿירקאַנטיקע ייִדישע שורות און אותיות האָבן זיך צערוקט און אויסגעסדרט טיפּאָגראַפֿישע פּאָרטרעטן; כ׳האָב זיי בולט דערזען און דערקענט. ווען כ׳האָב אָנגעשפּיצט מײַן אויער און זיך באַמיט צו דערהערן זייערע קולות, איז צו מיר דערגאַנגען אַ געקלאַפּ, וואָס האָט זיך געטראָגן פֿונעם ווילנער נעכטן — בײַם אָנהייב אַ צוגעטעמפּטער, אָבער פּאַמעלעך איז ער געוואָרן אַלץ קלאָרער און טרוקענער — אַזוי פֿאַלן גלאַטשטיינדלעך אויף אַ ברוקירטער גאַס; אַזוי האָט זיך מיט זײַן שטעקן „אויסגעקלאַפּט‟ דעם וועג אינעם הײַנט דער בלינדער ווילנער ייִד, דער הויפּט־העלד און וועגווײַזער פֿון מײַן קומעדיקן דאָקומענטאַר.

קיין ווילניוס בין איך געקומען מיט מײַן קינאָ־אָפּעראַטאָרין קלאַרע, אַ שיינע פֿרוי מיט קוים־אָנזעענדיקע סימנים, געלאָזט אויפֿן פּנים פֿון אירע נישט פֿולע פֿערציקער, קורץ אָפּגעשוירן, האָט זי מיט איר גאַנצן הילוך — אָנגעטאָן אין אַלע סעזאָנען אין אַ פּאָר דזשינס־הויזן און אַ מענעריש געקעסטלט פֿלאַנעל־העמד, — אַרויסגעוויזן אַ בכּיוונדיקן גלײַכגילט נישט בלויז צו אַ פֿרוייִשער באַקליידונג, נאָר צו פֿרוייִשקייט בכלל. און פֿאָרט האָבן די צוויי שטײַפֿע בערגלעך בריסט, פֿאַרשפּאַרט אין בוזעם, נישט געלאָזט די צוויי אייבערשטע קנעפּלעך זיך פֿאַרשפּיליען, און דער אַנטבלויזטער ווײַסער דרײַעק פֿון איר לײַב, צונויפֿגיסנדיק זיך מיטן האַלדז, האָט רייצנדיק צוגעצויגן מײַן מאַנצבילשן בליק. קלאַרע האָט פֿאַר קיינעם נישט אַרויסגעשטעלט און נישט געמאַכט דערפֿון אַ סוד, אַז זי איז אַ לעזבי. מיר זײַנען געווען באַפֿרײַנדעט שוין נישט איין יאָר, כ׳בין אַפֿילו געווען צווישן די צענדליק געסט אויף איר חתונה, אָבער יעדעס מאָל, ווען קלאַרע פֿלעגט אַרויסברענגען אויף אירע געטאָקטע ליפּן, „מײַן ווײַב‟, — האָב איך געפֿילט, ווי עס גיט מיך אַ בוצקע מײַן צעבייזערט מענעריש שדל.

דעם גאַנצן קינאָקלאַפּער־געצײַגט האָט זי געשלעפּט אויף זיך, און קיין שום צורעדענישן איר אַרויסהעלפֿן האָבן נישט געהאָלפֿן. אין אָט דעם עקשנות האָט אויך געשטעקט איר לעזבישע עגאָ — נישט פֿאַלן בײַ זיך און נישט אַרויסווײַזן חלילה אַ פֿרויערישע שוואַכקייט.

דער קבצנישער ביודזשעט צו מאַכן דעם פֿילם האָט אונדז געצוווּנגען צו שפּאָרן אויף יעדער קלייניקייט. אינעם סצענאַר זײַנען דאָ און דאָרט אַרײַנגעפֿלאָכטן געווען געציילטע שפּיל־עפּיזאָדן, ווי למשל, די געשטאַלט פֿון אַ בלינדן ייִד. אין מײַנע אויגן האָט אַ בלינדער אויסגעזען אין אַלע צײַטן אויף איין פּנים — דער קאָפּ פֿאַרריסן צום הימל און גענייגט אַ ביסל אויף אַ זײַט, אויף דער נאָז — ברילן „בלויע טונקעלע, דורך זיי איז די וועלט אַ העלער פֿלעק, אָן זיי — ווי אויסגעמעקט‟, — האָט געשריבן יוליאַן טובֿים אין זײַן ליד „די בלינדע‟. אייגנטלעך, האָט פֿון דער גאַנצער געשטאַלט געזאָלט מערסטן אַרײַנטרעפֿן אינעם קאַדער דעם בלינדנס שטעקן, וואָס האָט געזוכט און אָנגעטאַפּט דעם וועג פֿונעם הײַנטיקן ווילניוס צו דער פֿאַרשוווּנדענער אינעם נעכטן ווילנע.

די ראָלע פֿונעם בלינדן ייִד האָב איך געלאָזט פֿאַר זיך. איך האָב געזאָלט אים אָפּשיקן אין וועג אַרײַן פֿון דעם פּונקט, וווּ ס׳זײַנען זיך צונויפֿגעגאַנגען די ייִדישע־ און די גלעזערנע־גאַסן. פֿאַר וואָס דווקא פֿון אָט דעם פּונקט? מחמת דאָ, זאָגט עדות אַבֿרהם קאַרפּינאָוויטש אין זײַן בוך „ווילנע, מײַן ווילנע‟, — אויף דעם דאָזיקן ראָג, איז פֿאַר דער מלחמה געשטאַנען אַ בלינדער ייִד און געוואַרט, אַז עמעצער זאָל אים אַריבערפֿירן אויף דער צווייטער זײַט גאַס. אָנגעשטעלט אין הימל אַרײַן מײַנע אַלטמאָדישע טונקעלע ברילן, געקויפֿט אין אַן אָרטיקער אַנטיקוואַר־קראָם, די האַנט מיטן שטעקן אויסגעשטרעקט אין רוים אַרײַן, האָב איך זיך אָנגעהויבן באַוועגן מיט ניט־זיכערע טריט, אָנקלאַפּנדיק מיטן שפּיץ־שטעקן אין די אָפּגעריבענע ברוק־שטיינער. כ׳האָב פֿאַרקוועטשט מײַנע אויגן־לעדלעך, זיך געמאַכט פֿינצטער, כ׳בין אָבער פֿאַרבליבן אַ זעעוודיקער. מײַן שטרענגער אָפּעראַטאָר האָט פֿון מײַנע אַקטיאָרישע באַמיִונגען גלײַך געמאַכט אַש און פּאָרעך.

דאָס הײַפֿל נײַגעריקע דורכגייערס און בטלנים, וואָס אונדזער אַרבעט האָט זיי צוגעצויגן און פֿאַרהאַלטן, האָבן נאָך עטלעכע מײַנע אומגעלומפּערטע פּראָבעס, פֿאַרלוירן דעם אינטערעס און פֿאַרלאָזט דאָס פֿילמיר־פּלעצל. ס׳האָט אויסגעזען, ווי דער אַנטוישטער עולם, געקומען אויף אַ פֿאָרשטעלונג, האָט פֿאַרלאָזט דעם טעאַטער. שוין בעסער, האָב איך אַ טראַכט געטאָן, וואָלט איך טאַקע געווען בלינד, נישט צו זען דעם דורכפֿאַל. כ׳האָב דאָך פֿאָרט געהאַט אַ שאַרפֿע ראיה, האָב איך באַמערקט, ווי עס גייט צו מיר צו אַ הויכער, דאַרער פּאַרשוין אין אַ גרויען צעקנייטשטן קאָסטיום, מיט אַ שמאָלן שניפּס, וואָס האָט אַפּנים געזאָלט באַשטעטיקן זײַן אינטעליגענטישן אויסזען. צוגעגאַנגען צו מיר, האָט ער זיך אויסדריקלעך אַ נייג געטאָן און זיך אַ צי געטאָן מיט דער האַנט צום קאָפּ, ווי ר׳וואָלט געטראָגן אַ הוט, גרייט זי אונטערהייבן אין אַ „סאַלוט‟.

— ניקאָלײַ איגנאַטיעוו, — האָט ער הייזעריקלעך, נאָר דײַטלעך אַרויסגעבראַכט אויף די צעפֿלאָסענע ליפּן. — אַקטיאָר…

זײַנע ווערטער האָט באַגלייט אַ האַרב ריחל פֿון אויסגעדאַמפּטער משקה. ער האָט גערעדט ווײַטער:

— אויב איר זײַט נישט קעגן, בין איך גרייט אײַך דורכקאָנסולטירן… — ער האָט לײַכט אַ פֿיר געטאָן פֿאַר זײַן פּנים מיט דער דלאָניע, די פֿינגער צעשטעלט און אויף אַ רגע פֿאַרשטעלט זיך די אויגן. זעט אויס, דער אַרטיסטישער זשעסט האָט געזאָלט עפּעס מיינען קאָנקרעטס. זײַנע ווערטער האָבן עס באַשטעטיקט:
— צו שפּילן אַ בלינדן, איז נישט גענוג אָנצוטשעפּען אַ פּאָר טונקעלע ברילן אויף דער נאָז און קלאַפּן מיט אַ שטעקן אין די שטיינער… ווי קאָנסטאַנטין סערגייעוויטש סטאַניסלאַווסקי פֿלעגט זאָגן — מע מוז אײַך גלייבן!..

ער האָט אַרויסגעכאַפּט בײַ מיר דעם שטעקן פֿון דער האַנט, אויסגעדרייט אויף אַ זײַט זײַן ביינערדיקן קערפּער, דעם קאָפּ פֿאַרריסן און געמאַכט עטלעכע טריט… מײַן פֿריִערדיקער אומצוטרוי — „אַרטיסט… סטאַניסלאַווסקי…‟ — איז באַלד פֿאַרשוווּנדן געוואָרן. ווען ער וואָלט מיר איצט געזאָגט, אַז ער איז איינער פֿון די זעקס בלינדע ברייגעלס בעטלערס, וואָלט איך אים געגלייבט.

מיר האָבן זיך איבערגעקוקט מיט קלאַרען און פֿאַרשטאַנען איינער דעם אַנדערן אָן ווערטער. אַזוי איז דער אַקטיאָר ניקאָלײַ איגנאַטיעוו פֿונעם אָרטיקן רוסישן דראַמאַטישן טעאַטער באַשטימט געוואָרן אויף דער ראָלע פֿונעם ווילנער ייִד. שוין אין יענעם טאָג האָט קלאַרע פֿילמירט אַלע עפּיזאָדן מיט אים. ווי ס׳האָט זיך אַרויסגעוויזן, מוז אויך דעם בלינדנס שטעקן געהאַלטן ווערן אין אַ פֿעסטער פֿאַכמענערישער האַנט. קיין גרויסן האָנאָראַר פֿאַר זײַן אַרבעט האָט ניקאָלײַ איגנאַטיעוו נישט געפֿאָדערט, יעדנפֿאַלס, האָט עס אונדזער נעבעכדיקן ביודזשעט קיין גרויסן היזק נישט געבראַכט.

די אַלטע שטאָט האָט בשעת־מעשׂה געלעבט מיט איר הײַנטיקן טאָג. איך האָב ווײַטער זיך אומגעדרייט איבער די שמאָלע געסלעך, צומאָל באַקרוינט מיט ציגל־אַרקעס; אַרײַנגעקוקט אין די ריין־אויפֿגעראַמטע שטילע הויפֿן מיט פּראָסט־געשניצטע הילצערנע גאַניקלעך אַרום די דרעמלענדיקע ווענט און שמאָלע פֿענצטער, פֿאַרשטעלט מיט בלומען־טעפּלעך. אויף דער שפּראַך פֿון קינאָ הייסט עס, זוכן לאָקאַציע פֿאַר פֿילמירונג. דער הײַנט פֿון דער אַלטער שטאָט האָט זיך בולט אַנטפּלעקט פֿאַר מיר, אָבער די אָנדענק־שילדלעך דאָ און דאָרט — אויף די פֿאַסאַדן פֿון הײַזער, האַלב חרובֿ־געוואָרענע ווענט, און מגושמדיקע הילצערנע טויערן האָבן מיט אַ שטומען פֿאָרוווּרף מיר דערמאָנט אינעם נעכטן אויף ייִדיש: „דאָ האָט געוווינט…‟, „דאָ האָט זיך געפֿונען…‟, „דאָ האָט מען צונויפֿגענומען…‟, „פֿון דאַנען האָט מען אַוועקגעפֿירט…‟ — כ׳האָב זיך אַנטקעגן יעדער אַזאַ שילד אָפּגעשטעלט און הויך אויף אַ קול געלייענט דאָס אָנגעשריבענע. כ׳האָב פּלוצעם דערפֿילט, אַז איך מוז עס טאָן דווקא אויף אַזאַ דעמאָנסטראַטיוון אופֿן, זאָל עס אַפֿילו קלינגען ווי אַ קול־קורא־במידבר אָדער אויסזען ווי אַן אויספּראַל פֿון אַ שטאָט־משוגענעם; זאָל די אָרטיקע לופֿט, וואָס האָט שוין לאַנג אײַנגעשלונגען דעם לעצטן עכאָ פֿון אַ ייִדיש וואָרט און זיך נישט געוואָרגן, עס ווידער אַרויסברענגען פֿון אירע געדערעם, כאָטש ווי אַ שווערן זיפֿץ…

גראָד אין אָט דער רגע פֿון ייִאוש אַ ריר טאָן פֿון אָרט דעם אַקס פֿון עבֿר, האָב איך דערהערט דאָס קול:

— קיינער פֿאַרשטייט עס נישט דאָ!

כ׳האָב זיך צום קול אויסגעדרייט מיטן פּנים. דאָס מיידל, וואָס האָט ערשט איבערגעטראָטן די שוועל צו מאַכן אירע ערשטע טריט אויפֿן וועג צו איר מיידלשאַפֿט, האָב איך באַלד דערקענט. זי האָט אויסגעזען אין מײַנע אויגן פּונקט אַזוי, ווי ס׳האָט עס אָנגעמאָלט מיט זײַן פּאָעטישער פּען דער גרויסער פּאָעט. איין אונטערשייד — נישט אַ „לבֿנה־שפּיגעלע צווישן די קליאָנען‟, נאָר די קילבלעכע אָראַנזש־צונגען פֿון דער אויפֿגייענדיקער זון האָבן אָפּגעטאָן אַ כּישוף:

אַ וואָרע ציגײַנערקע. ס׳פּנים ברוין ווי טאָרף. לאַנגע אוירינגען, וואָס מע קען זיך אויף זיי הוידען. און דאָס קליידל אירס: אַ שאָטן אַדורכגעפֿינקלט מיט רויטע פּאָזעמקעס, וואָס מע דאַרף זיי לאַנג זוכן אין וואַלד [1].

— דו ביסט אַ טוריסט? — האָט זיך געהערט איר קול פֿונעם כּישוף.
— נישט אין גאַנצן… כ׳בין געקומען פֿילמירן אַ דאָקומענטאַר.

זי האָט אומצופֿרידן אַ שאָקל געטאָן מיטן קאָפּ, ווי אַראָפּגעוואָרפֿן פֿון אירע אוירינגען די חוצפּהדיקע שטראַלעכלעך, וואָס האָבן זיך ביז אַהער אויף זיי געהוידעט.

— דאָקומענטאַר… אַ מאָדנע סקוטשנע וואָרט! פֿאַר וואָס נישט קיין פֿילם וועגן…
— וועגן ליבע, מיט גרעטאַ גאַרבאָ אין דער הויפּט־ראָלע, יאָ? — האָב איך אײַליק איבערגעכאַפּט דעם טראָט פֿון אירע רייד. כ׳האָב זיך געכאַפּט אויפֿן געדאַנק, אַז כ׳הייב אָן אַ געפֿעכט מיט מײַן דמיון, און שלעפּ אין דעם דועל אַרײַן דאָס אומדערפֿאַרענע מיידל. — מ׳האָט דעם פֿילם געשפּילט אינעם קינאָ פּיקאַדילי…

בעת מײַן פּלאַפּל האָב איך נישט אָפּגעריסן פֿון איר קיין אויג ניט; כ׳האָב געזען, ווי עס שפּיגלען זיך אויף איר פּנים אָפּ מײַנע ווערטער און פֿאַלן אַראָפּ, עלעהיי אָפּגעקאַלופּעטע פֿאַרטריקנטע שטיקלעך איילפֿאַרב פֿון אַן אַלט בילד. אין אַ מאָמענט האָט איר באַטעמטער געלעכטער צעבראָכן דאָס פּנים־שפּיגעלע.

— פּיקאַדילי? פֿון וואַנען ווייסטו וועגן דעם קינאָ! הײַנט איז אין ווילניוס ניטאָ קיין קינאָ מיט אַזאַ אַלטמאָדישן נאָמען. — און פּלוצעם האָט זי אַ זאָג געטאָן: — לאָמיך טרעפֿן… ביסט געקומען פֿון אַמעריקע.
— האָסט געטראָפֿן… — האָב איך איר צוגעשפּילט, אָבער זיך נישט נאָכגעגעבן, — טאַקע געקומען פֿון אַמעריקע, כ׳בין אָבער נישט קיין פּאָלנער אַמעריקאַנער…
— כ׳האָב עס אויך פֿאַרשטאַנען, ביסט אַ רוסישער ייִד.
— פֿאַר וואָס מיינסטו אַזוי?
— פֿון דײַן ייִדיש און… דײַן אויסזען.

יאָ, ס׳איז נישט קיין נאָווענע… דאָס „רוסישע‟ שטעמפּל איז בײַ אונדז, אימיגראַנטן, אָנגעצייכנט אויפֿן פּנים. כ׳וויל גלייבן, אַז מײַן דור איז דער לעצטער דור ייִדישע עמיגראַנטן, געקומען פֿון די סאָוועטישע רחבֿותן. אונדזערע קינדער וועלן שוין פֿון דעם „שטעמפּל‟ פּטור ווערן. אויף אַ קול האָב איך זיך שפּילעוודיק אָנגערופֿן:

— איצט לאָמיך טרעפֿן: דו הייסט כוואָלקע?

זי האָט חנעוודיק אַ פֿיר געטאָן מיט די פֿינגער איבער דער פּאַסמע האָר, וואָס האָט פֿאַרשטעלט איר האַלב שטערן, אויג און באַק, ווי אַ שוואַרצער פֿליגל. אָפּגעשאַרט זי און פֿאַרלייגט הינטערן אויער, האָט זי געענטפֿערט מיט אַ פֿראַגע:

— פֿאַר וואָס דווקא, כוואָלקע?
— דער נאָמען פּאַסט דיר. ער ווערט געבוירן פֿון אַ כוואַליע…
— יאָ, ביסט גערעכט — כוואָלקע־כוואַלקע… ס׳קלינגט פּאָעטיש…

כ׳האָב דערזען פֿון דערווײַטנס, ווי צו אונדז דערנענטערט זיך קלאַרע, באַוואָפֿנט מיט אירע קינאָ־מכשירים. כ׳האָב שיִער נישט פֿאַרגעסן, אַז מיר האָבן אויף הײַנט פֿאַרפּלאַנירט צו פֿילמירן עטלעכע עפּיזאָדן, פֿאַרבונדן מיטן ייִדישן קיום אין ווילנע: אויף לודוויקאָווסקי־גאַס, וווּ ס׳איז געווען דער ייִדישער פֿאָלקס־טעאַטער, אָנגעפֿירט פֿון משה קאַרפּינאָוויטש, אַרײַנקוקן אינעם מאַרקוס־רעסטאָראַן צווישן גאָונס זאַוווּליק און גלעזערנער־גאַס — אַ געשמאַק אָרט און אַ סידעלע פֿאַר ייִדישע אַקטיאָרן און פּען־מענטשן, — און לסוף, לאָזן אַ שטיינדל אויפֿן דענקמאָל פֿונעם ווילנער גאָון. מיר האָבן זיך פֿאַרמאָסטן אויף אַ סך, נאָר די צײַט און די שטאָט אַליין, האָט כּסדר אַרײַנגעבראַכט אירע ענדערונגען אין מײַן סצענאַר, כוואָלקעס געשטאַלט האָט ווי סוצקעווערס פּאָעטישע „פֿידלרויז‟ אָנגעהויבן שפּילן איר ליבע־ליד.

כ׳האָב זיי פֿאָרגעשטעלט איינע דער אַנדערער: „קלאַרע — כוואָלקע, כוואָלקע — קלאַרע!‟ זיי האָבן זיך איבערגעקוקט. אין אָט דער קורצער ווײַלע, האָט מײַן זינדיקער בליק זיי אַרומגעכאַפּט ביידן. כוואָלקע האָט עס אַפּנים דערפֿילט און עס אײַליק פֿאַרטײַטשט אויף איר אייגענעם אופֿן:

— כ׳וויל אײַך נישט שטערן… כ׳מוז פֿאַרשווינדן…
— דו שטערסט אונדז אין גאַנצן נישט, — האָב איך זיך געכאַפּט אויס מורא, אַז באַלד וועט כוואָלקע, אַזוי אומדערוואַרט אַרויסגעשוווּמען פֿון מײַן פֿאַנטאַזיע, באמת נעלם ווערן אויף אייביק, ווי אַ כוואַליע אינעם טײַך וויליִע. כ׳בין געפֿאַלן אויף אַ המצאה: — סײַדן, דו קאָנסט אונדז אונטערזאָגן, אָנווײַזן אַן אינטערעסאַנט אָרט אין שטאָט… דו ביסט דאָך אַ היגע…

קלאַרע האָט צוגעשטימט: „אַ גוטער אײַנפֿאַל…‟

כוואָלקע האָט זיך צעמישט, אַ קוק געטאָן אויף מיר, אויף קלאַרען און זיך נאָכגעגעבן:

— גוט… מאָרגן אין דער זעלבער צײַט אויפֿן זאַרעטשנע בריק איז גוט?

מײַן פֿרייד האָב איך אַרויסגעוויזן מיטן פֿאַרשלעפּטן אַמעריקאַנער „אָקיי!‟. כוואָלקע האָט אונדז געשענקט איינעם פֿון אירע באַטעמטע שמייכלען, וואָס דער פּאָעט האָט אים באַצייכנט מיט די ווערטער: „כ׳וואָלט זיך געלאָזט פֿון אירע ציין אָפּבײַסן אַ פֿינגער‟.

ס׳איז אונדז געבליבן פֿינף פֿילמיר־טעג, אין וועלכע קלאַרע, מיט איר קאַמערע־אַפּאַראַט אין די הענט וועט זיך באַמיִען אַרויסצוכאַפּן פֿונעם רוים שטיקער הײַנטיקן ווילניוס, פּונקט ווי אונדזער אַקטיאָר איגנאַטיעוו האָט געוועקט מיט זײַן קלאַפּן איבער דער ברוק די שאָטנס פֿון דער נעכטיקער ווילנע. און זיי, די שאָטנס, אָנגעשראָקן פֿונעם אַרײַנדרינגען אין זייער יענערוועלטיקייט, וועלן זיך צעלויפֿן, צעפֿליִען, זײַענדיק גערן זיך צעשמעלצן און צעשמירט ווערן מיט זאַפֿטיקע פֿאַרבן איבערן הינטערגרונט פֿונעם שטאָטישן פּייזאַזש. אין די בײַנאַכטן האָבן זיי ווידער אויפֿגעלעבט אין מײַנע חלומות, זיך באַוועגט, אַרויסברענגענדיק ווערטער, רייד, אויסדריקלעך געשפּילט זייערע ראָלעס אַזוי, ווי ס׳האָבן זיי אַמאָל באַשריבן די ווילנער פּען־חבֿרה.

כ׳האָב פּלוצעם דערהערט דעם בלינדנס שטעקן, וואָס האָט דאָס מאָל געקלאַפּט ווי אין אַ פּויק. דאָס נאַטירלעכע פֿינצטערניש איז צעריסן געוואָרן פֿון אַן עלעקטריש בינטל שטראַלן, אויסגעשאָסן מיט אַ מעכאַנישן טראַסק פֿון אַ קינאָ־פּראָיעקטאָר, און זיך צעשאָטן איבערן עקראַן…

וועלפֿקעס קנײַפּיע. טישלעך דאָ און דאָרט. אין דער געדיכט־בגילופֿינדיקער לופֿט ווערן באַלד פֿאַרברענט מיט פֿיאָלעט־צינגלעך די ספּירטאָווע קללות פֿון דער חבֿרה איזוואָשטשיקעס. זיי הוליען אינעם ווײַטן ווינקל. אַ כאָפּטע ייִדישע אַקטיאָרן, עטלעכע טעאַטער־מעצענאַטן; אויבנאָן טיילט זיך אויס די מגושמדיקע פֿיגור פֿון אַבֿרהם מאַרעווסקין. וועלפֿקע אַליין דרייט זיך אַרום די צוויי צונויפֿגערוקטע טישלעך, יוצא זײַן די מיצווה פֿון אָנשטאָפּן די קישקעס בײַם באַרימטן גאַסט. אַן אומצופֿרידענער, שרײַט דער הונגעריקער אַקטיאָר מיטן קול פֿונעם מיראָפּאָלער צדיק: „וועלפֿקע! דערלאַנג שוין די געבראָטענע קאַטשקע!‟. דער עולם אין דער קנײַפּיע שיסט אויס אַ געלעכטער… די קינאָקאַמער כאַפּט אַרויס אַן אַנדער טישל. אַ מאָגער פּנים פֿון אַ יונגן־מאַן. ער ברומט זיך עפּעס אונטער דער נאָז. זײַן געדיכט־שוואַרצע טשופּרינע האָט זיך ספּאָלאָשעט, ווי זײַנע געדאַנקען, געשטעלט זיך דיבאָם. איציק מאַנגער האָט זיך אַרײַנגעכאַפּט קיין ווילנע פֿון וואַרשע. ער האָט שוין געבענטשט עטלעכע גלעזלעך סליוואָוויץ, און זײַן געברום ווערט קלינגעוודיק און דינער, ווי אַ ציגײַנערשע נאָדל וואָלט זיך אַרײַנגעשטאָכן אין אַ שטיק וואַקס: „די סאָוועס בלישטשען פֿאָספֿאָרן מיט די אויגן שאַרף, צו דער שטאָט, וואָס שלאָפֿט…‟ פֿון דער פֿינצטער שיילט זיך אויס אַ סאָווע. זי זיצט אויף אַ לאַמטערן, אײַנגעהילט אין איר אומעט־פּעלערינע. איר קאָפּ דרייט זיך אַרום זיך אַליין אַזוי לאַנג, ביז אין אַ מאָמענט טיילט ער זיך פֿונעם קערפּער אָפּ. ער הייבט זיך אָן טראָגן אונטער דער סטעליע איבער די שיכּורע קעפּ… מײַן בליק כאַפּט זיך אין דעם סאָווע־קאָפּ אָן און טראָגט זיך נאָך אים אַלץ גיכער און גיכער. איך הער ווי עס פֿײַפֿט מיר אין די אויערן. דער פֿליִענדיקער סאָווע־קאָפּ צעוואַקסט זיך און ווערט פֿאַרוואַנדלט אינעם קאָפּ פֿונעם ווילנער גאָון. זעט אויס, ער האָט זיך אָפּגעריסן פֿונעם פּאָסטאַמענט אויף דער זשידו־גאַס…

איך כאַפּ זיך אויף אין מײַן האָטעל־צימער. דער שלייף פֿונעם ווילדן חלום צעשמעלצט זיך אין דער פֿרימאָרגנדיקער לופֿט. דער פֿײַף אין די אויערן גייט אויס, ער פֿאַרבײַט זיך אויפֿן געדאַנק וועגן מײַן טרעפֿונג מיט כוואָלקען.

גאָר אין גיכן, אײַליק אויסגעטרונקען אינעם האָטעל־קאַפֿע אַ קאַווע מיט אַ שטיקל קעז־געבעקס, האָב איך זיך געלאָזט גיין אין דער ריכטונג פֿון זאַרעטשנע בריק, וווּ כוואָלקע האָט נעכטן פֿאָרגעלייגט זיך צו טרעפֿן מיט מיר און קלאַרען. קלאַרע האָט אָבער נאָך נעכטן פֿאַר נאַכט, ווען מיר האָבן זיך אומגעקערט אין האָטעל נאָך אַ טאָג אַרבעט, זיך געבעטן בײַ מיר, כ׳זאָל זי לאָזן שלאָפֿן אַ ביסל מער, און גיין צו דעם באַגעגעניש אַליין. מיר האָבן אָפּגערעדט זיך צו טרעפֿן אַרום צוועלף אין דעם קאַפֿע „וואַסערמיידל‟, ממש נישט ווײַט פֿונעם זאַרעטשנע בריק. דעם אמת געזאָגט, בין איך אַפֿילו געווען צופֿרידן מיט קלאַרעס פֿאָרשלאָג. כ׳האָב געפֿילט, אַז כ׳מוז מיט דעם מיידל זיך טרעפֿן אַליין; זי איז דאָך אַרויסגעשוווּמען פֿון מײַן וויזיע, פּונקט ווי דעמאָלט פֿון דעם טײַך וויליִע, ווען ס׳האָט זי צום ערשטן מאָל דערזען דער יונגער פּאָעט. און פֿאָרט האָט אונדז ביידע, דעם יונגן פּאָעט און מיך, געפֿאַנגען די „פֿײַערנעץ, וואָס לעשט זיך נישט אין וואַסער‟.

כ׳בין געגאַנגען גיך. דער פּאָעט איז נישט אָפּגעשטאַנען, הגם דער מהלך פֿון צײַט איז צווישן אונדז געווען צו גרויס, כ׳זאָל אים געווען קאָנען זען. כ׳האָב זיך געמאָלט דעם פּאָעטס יונג פּנים לויט זײַן בוך „בײַם לייענען פּנימער‟. צו מאָל האָבן זיך מיט מיר געטיילט וועגן אים זײַנע פֿרײַנד און פּען־ברידער. כ׳האָב מיט די קישעלעך פֿון מײַנע פֿינגער, אויף דעם ברײַל־לשון, אָנגעטאַפּט זייערע אויפֿריכטיקע שורות. זיי האָבן מיך איצט געפֿירט צו דער טרעפֿונג מיט כוואָלקען איבער די הויקערס פֿון דער שטאָט — אויף גרויס שניפּעשאָק, סטעפֿן־גאַס און יאַטקעווער געסל… „ער גייט נישט, נאָר ער שוועבט. אין זײַן דמיון ווערט אַלץ סימעטריש איבערגעסדרט פֿון דאָס נײַ באַשאַפֿן…‟ [2]

זיך דערנענטערט צו דער בריק, האָב איך צווישן די געציילטע מענטשן, כוואָלקען נישט געזען. עטלעכע יונגע פּאָרלעך, זעט אויס, טוריסטן האָבן זיך געשאַרט לענג־אויס דער קונציק־געקאָוועטער פּאָרענטש, אויף וועלכער עס זײַנען געהאָנגען צוגעטשעפּעט און פֿאַרשלאָסן צענדליקער שלעסער פֿון פֿאַרשיידענער גרייס און פֿאָרעם. כּמעט אויף יעדן אַזאַ שלעסל זײַנען געווען אויסגעקריצט די נעמען פֿונעם זיווג, וואָס האָט אים אויפֿגעהאָנגען. כ׳האָב וועגן דעם מינהג געהערט פֿריִער: די אָרטיקע חתן־כּלה קומען אַהער, אויף דער זאַרעטשנע בריק, אויפֿצוהענגען אַ שלעסל און דעם שליסל וואַרפֿן זיי אַרײַן אין טײַך. אויף אַזאַ אופֿן וועט דאָס פּאָרפֿאָלק זיך קיין מאָל נישט צעשיידן און זײַן גליקלעך…

מער כּדי אָפּצושטופּן די צײַט איידער פֿאַר נײַגער, האָב איך זיך אויך פּאַמעלעך אַ רוק געטאָן איבער דער בריק, אַרויסכאַפּנדיק מיטן בליק אָט איין שלעסל מיט צוויי אומבאַקאַנטע נעמען, אָט אַן אַנדערס… זיי האָבן געפֿינקלט אויף דער פֿרימאָרגנדיקער זון, ווי פֿישלעך, געכאַפּט אין אַ נעץ, און די פֿאַרגרינט געוואָרענע אַזשור־געקאָוועטע פּאָרענטש האָט מיר אָנגעהויבן אויסזען ווי אַן אײַזערנע נעץ, אין וועלכער ס׳האָבן זיך געלאָזט אַרײַנכאַפּן פֿאַרליבטע נשמות… מײַנע פֿאַנטאַזיעס האָט איבערגעריסן כוואָלקעס קול. זעט אויס, זי האָט געהאַט אַ זעלטענעם טאַלאַנט זיך אַנטפּלעקן אומדערוואַרט, ווי עפּעס אַ פֿאַנטאָם וואָלט פּלוצעם דערוואָרבן אַ גשמיותדיקייט.

זי איז געווען אָנגעטאָן אין אַ דורכזעיִק בלויער בלוזקע, וואָס האָט שטײַף אַרומגעכאַפּט אירע מיידלש־בייגעוודיקע אַקסלען און טאַליע, צוויי נאַקעטע בריסטלעך, ווי באַרן־פּירות האָבן זיך אָנגעשטויסן פֿון אינעווייניק אינעם שטאָף, אַרײַנגעלאָזט אין די דזשינסן. די פֿאַרברוינטע קני פֿונעם לינקן פֿוס האָט אַרויסגעקוקט דורך דער לאָך אויפֿן הויז, ווי ס׳וואָלט געווען אַ לאַטע. כ׳האָב זיך באַלד דערמאָנט, ווי דער יונגער פּאָעט, דערזעענדיק אויפֿן לינקן זאָק בײַ זײַן געליבטער אַן „אַרונטערגעלאָזן אייגל‟, פּלוצעם פֿאַרשטאַנען, אַז דאָס דאָזיקע אייגל האָט אַרונטערגעלאָזן זײַנע „דערהויבנסטע געפֿילן — אין אַ תּחום אַרײַן…‟

כוואָלקעס לאָך אויפֿן לינקן הויז האָט פֿאַרקערט — אַזוי צוגעצויגן מײַן בליק, אַז כ׳בין גרייט געווען אין איר זיך אַרײַנוואַרפֿן ווי אין אַ תּהום. כוואָלקע האָט איבערגעכאַפּט מײַן בליק און זיך צעלאַכט:

— ס׳איז אַ פֿירמענע לאָך, — האָט זי מיר דערקלערט, ווי זיך פֿאַרענטפֿערט, — אַזאַ מאָדע איז הײַנט…
— יאָ, כ׳ווייס, — האָב איך געמאַכט אַ פּרוּוו אַרויסצוּווײַזן מײַן באַהאַוונטקייט אין תּחום פֿון מאָדע, און דערמיט פֿאַרגלעטן דעם אומגעלומפּערטן אָנהייב פֿון אונדזער טרעפֿונג, — די בכּיוונדיקע אָפּגעריבנקייט און צעריסנקייט מאַכט, אַפּנים, אַ נײַע זאַך מער סעקסי…
כוואָלקע האָט מײַן השערה פֿאַרטײַטשט אויף איר אייגענעם אופֿן:
— אָט די פּאָרענטש זעט אויך אויס זייער סעקסי, כאָטש זי איז זייער אַלט… — און שוין מיט אַן אָנגעלאָפֿענעם פֿאַראומערט וואָלקנדל אין די אויגן צוגעגעבן: — צי קאָן מען טאַקע פֿאַרשליסן אַ ליבע, ווי אין אַ שטײַג, דעם שליסל אַרויסוואַרפֿן און ווערן גליקלעך?

זי האָט זיך אָנגעשפּאַרט מיט די עלנבויגנס אין דער פּאָרענטש און אַראָפּגעקוקט פֿון דער בריק אין וואַסער. כ׳האָב איר נאָכגעמאַכט, ווי איך וואָלט געוואָרן איר שאָטן. אַ שאָטן, זאָגט מען, האָט נישט קיין שטים, דערפֿאַר האָט ער אַ גוטע שמיעה; האָב איך זיך אײַנגעהערט אין איר קול.

— ס׳איז געווען סוף־זומער. מיר האָבן זיך זאַלבע דריט געבאָדן אין טײַך נישט ווײַט פֿון דאַנען, הינטער די צוגעבונדענע פּליטן בײַם ברעג. ער איז געווען מיט זײַן חבֿר און ביידע האָבן זיי אויסגעזען ווי יענע צווײ קאָמיקערס, וואָס כ׳האָב זיי געזען אין קינאָ פּיקאַדילי — פּאַט און פּאַטאַשאָן. ביידע, ווי ס׳האָט זיך אַרויסגעוויזן, האָבן געשריבן לידער. דער קליינער, פּאַטאַשאָן, האָט געשיט מיט אימפּראָוויזירטע פֿאַרגראַמטע וויצן און נאָך יעדן אַזאַ וויץ, האָט ער דער ערשטער אויסגעשאָסן אַ געלעכטער. דער לאַנגער און דאַרער, פּאַט, האָט מער געשוויגן, אויסגעזען אומגעלומפּערט און מער געזעסן אויף די סאָסנע־קלעצער, אַראָפּגעלאָזט זײַנע דאַרע פֿיס אין וואַסער אַרײַן. דערהערט מײַן נאָמען, איז זײַן מאָגער פּנים לעבעדיקער געוואָרן און די ליפּן האָבן ווי פּאַסמאַקעוועט: „כוואָלקע־כוואַלקע… כוואַלקע־כוואָלקע‟, — ווי ער וואָלט מיך גערייצט. דערנאָך האָט ער אַ קוק געטאָן אויף מיר, שוין מיט גאָר אַן אַנדער בליק, עלעהיי מע וואָלט מיך חלילה פֿאַרביטן און ער וואָלט פּלוצעם דערקענט אין מיר דאָס וואַסערמיידל, וואָס וווינט, ווי מע זאָגט, אין די וואַסערן פֿון וויליִע.

— כוואָלקע־כוואַלקע! — האָט ער שיִער נישט אויסגעזונגען, און צוגעגעבן: — דו ביסט געוויס געבוירן געוואָרן פֿון אַ כוואַליע, דעריבער הייסטו טאַקע אַזוי, כוואָלקע, אַ קליינע כוואַליע… זייער אַ בילדערישער גראַם!

— הייסט עס, אַז נישט איך, נאָר מײַן פֿאַרגראַמטער נאָמען האָט דיך מער צוגעצויגן…
— ניין… האָסט נישט ריכטיק פֿאַרשטאַנען… — האָט ער אָנגעהויבן שטאַמלען, אַרײַנקוועטשנדיק מיט אַ פֿינגער זײַנע ברילן אינעם נאָזבריקל. די גרויסע קײַלעכדיק־באַרעמלטע גלעזלעך האָב אים געמאַכט ענלעך צו אַ סאָווע, — דו געפֿעלסט מיר זייער… פּשוט… דו ווייסט מסתּמא, אַז צוליב אַ גראַם האָט אַ גרויסער פּאָעט פֿאַרקויפֿט זײַן נשמה דעם טײַוול…

אין דעם זעלביקן אָוונט האָבן מיר זיך געטראָפֿן מיט אים בײַם אַרײַנגאַנג צום בערנאַרדינער גאָרטן. כ׳האָב וועגן אונדזער באַגעגעניש דערציילט מײַן בעסטער חבֿרטע צילקע.

— פּאָעטן האָבן ליב ציגײַנערטעס, — האָט זי מיך אָנגעהויבן לערנען. — כ׳וועל דיר באָרגן אויף הײַנט מײַנע לאַנגע אוירינגען, וועסטו אויסזען אַן אויסגעגאָסענע ציגײַנערטע… דײַנע צעפּלעך זאָלסטו פֿונאַנדערצעפּלען… און נאָך: זאָלסט אָנטאָן דײַן רויט קליידל מיט שליאַרעס…

דעם אמת געזאָגט, האָט מיך מײַן פּאָעט נישט גלײַך דערקענט. צי צוליב זײַן קורצזיכטיקער ראיה, צי צוליב מײַן ציגײַנערישער מאַסקאַראַדע…

מיר האָבן זיך אָנגעהויבן טרעפֿן יעדן טאָג, בדרך־כּלל אויף „אונדזער אָרט‟, הינטער די פּליטן. ער האָט גוט געשוווּמען — פֿון איין ברעג צו אַן אַנדערן הין־און־קריק, עטלעכע מאָל, און שוין אַ פֿאַרסאַפּעטער, האָט ער ליב געהאַט זיך צוזעצן לעבן מיר אויפֿן גראָז, און אַזוי, מיט אַ פֿאַרטײַעטן אָטעם, זיך אײַנהערן אינעם זשום פֿון וויליִע. איין מאָל האָב איך בײַ אים געפֿרעגט, וואָס הערט ער דאָרט אַזוינס, ווי די פֿיש ריידן זיך איבער?
ער האָט זיך צעלאַכט:

— האָסט כּמעט געטראָפֿן, כוואָלקע… הער זיך אויך צו, וועסטו הערן ווי דער טײַך מורמלט זײַן תּפֿילה… ער האָט זי אויסגעלערנט בײַ די ייִדן, וואָס קומען אַהער יעדעס יאָר אויף תּשליך… וויליִע טראָגט אַוועק זייערע זינד און חטאָים אינעם גרויסן טײַך ניעמאַן… און אָט הערן זיך די עכאָס פֿון די בערג, וועלכע האָבן דאָרט געבלאָנדזשעט הונדערטער יאָר…

פֿאַר נאַכט זײַנען מיר געגאַנגען אין קינאָ פּיקאַדילי זען דעם פֿילם „דער קוש‟, דער לעצטער שטומער פֿילם פֿון גרעטאַ גאַרבאָ… כ׳האָב געוואָלט מײַן קאַוואַליר איבערראַשן, נישט אַנדערש ווי מיט די שיינע דין־דינע זײַדענע זאָקן, וואָס מײַן עלטערע שוועסטער בראָנקע האָט זיך אַנומלט געקויפֿט… כ׳האָב עס דאָך געטאָן צום ערשטן מאָל אין מײַן לעבן, דערצו נאָך בגנבֿה, אין אײַלעניש… אַ קיצור, ווען כ׳האָב אָנגעטאָן דאָס זאָקנבענדל אויפֿן לינקן פֿוס, האָט זיך פֿון אויבן אַרונטערגעלאָזט אַן אייגל… אפֿשר איז דאָס אייגל שוין געווען פֿריִער, כ׳האָב עס אָבער נישט באַמערקט… קיין צײַט איז שוין נישט געווען און כ׳האָב זיך אַזוי מיטן „אייגל‟ אַ לאָז געטאָן צו דער באַגעגעניש. כ׳האָב זיך געטרייסט: ס׳איז שוין סײַ־ווי טונקל אין דרויסן…

נאָכן קינאָ האָט ער מיך באַגלייט אַהיים. די נאַכט האָט שוין געציטערט אין דער לופֿטן. פֿאַרטשאַדעט פֿונעם פֿילם, איז דאָס האַרץ מײַנס אויסגעגאַנגען נאָך אַ קוש… נאָך אַ לעבעדיקן קוש, אָבער די בלאָנדע קראַסאַוויצע גרעטאַ גאַרבאָ האָט באַגײַסטערט מײַן פּאָעט אויף אַ ליד און ער האָט שטיל געשעפּטשעט: „איבער מײַן קאָפּ גייט אויף די האַלבע לבֿנה און עמעצער שפּילט אויף איר מיט קאַלטע פֿאַרבלוטיקטע פֿינגער…‟ בײַ אַ לאַמטערן האָבן מיר זיך אָפּגעשטעלט אויף אַ ווײַלע. ער האָט זיך אָנגעטראָפֿן אין מײַן בליק… כ׳האָב זיך געשטעלט אויף די שפּיץ פֿינגער, זיך אַ צי געטאָן מיט מײַנע ליפּן אַרויף, צו זײַן פּנים און פּלוצעם דערזען אין זײַנע אויגן אַ פֿאַרוווּנדערונג פֿון אַ פּלוצעם אָנגעשראָקן קינד… די קײַלעכדיקע גלעזלעך פֿון זײַנע ברילן האָבן אַ בלישטש געטאָן, ווי די סאָווע, וואָס האָט זיך הינטער זיי באַהאַלטן, וואָלט אויפֿגערייצט געוואָרן… כ׳האָב אַפֿילו דערהערט ווי זי האָט בייז אַ „הו־ו־קע‟ געטאָן… מער האָבן מיר זיך נישט געטראָפֿן…
כוואָלקע האָט אָפּגעריסן אירע הענט פֿון די פּאָרענטשעס, ווי געוואָלט זיך דערמיט באַפֿרײַען פֿון די אָנגעכלינעטע דערמאָנונגען. זי האָט אַ קוק געטאָן אויף מיר מיט צוויי פֿריש־אויסגעוואַשענע אויגן. איר נאָמען האָט זיך נאָך געבאָמבלט אין מײַן קאָפּ, נאָר די כוואַליעס פֿונעם טײַך האָבן שוין געהאַט אַוועקגעטראָגן די ערשט דערהערטע ליבע־געשיכטע. דאָס מיידל האָט זיך אָנגערופֿן:

— די בריק פֿירט פֿון דער אַלטער שטאָט ווילנע צו דער אַזוי גערופֿענער זאַרעטשנע רעפּובליק, אָדער ווי מע רופֿט זי אויף ליטוויש אוזשופּיס, — האָט שוין אין מײַן כוואָלקען מיטן לאָך אויף דעם לינקן דזשינסן־הויז גערעדט די וועגווײַזערין איבער דעם הײַנטיקן ווילניוס. — אוזשופּיס איז אַ נעסט פֿאַר מאָדערנער קונסט און אייראָפּעיִשן ביזנעס…

קיין לאַנגן טור איבער דער אַזוי גערופֿענער אוזשופּיס־רעפּובליק האָבן מיר נישט געמאַכט. אויף זײַן שטח האָט געאָטעמט אַ לעבעדיקער הײַנט, וואָס האָט נישט פֿאַרטראָגן קיין אָנגעשראָקענע שאָטנס פֿון נעכטן, אַרײַנגעבלאָנדזשעט פֿון דער אַלטער שטאָט. דער סימבאָלישער שלאַבאַן אויף דער זאַרעטשנע בריק האָט זיי נישט דורכגעלאָזט. די צײַט האָט אונדז ביידן אונטערגעיאָגט און געבראַכט צו פֿירן צום קאַפֿע „וואַסערמיידל‟, וווּ ס׳האָט אונדז געזאָלט אָפּוואַרטן קלאַרע. זי איז שוין טאַקע געזעסן בײַ אַ קײַלעכדיק טישל מיט אַ טעצעלע קאַווע לעבן זיך.

און ווידער האָב איך געמוזט אין אײַלעניש אַראָפּשלונגען מײַן „לאַנטש‟ און איבערלאָזן קלאַרען און כוואָלקען אינעם קאַפֿע. די סיבה דערצו איז געווען מײַן טרעפֿונג מיטן פֿאָרזיצער פֿון דער ייִדישער קהילה אין ליטע. וועגן דער טרעפֿונג האָב איך מיט אים טעלעפֿאָניש אָפּגערעדט נאָך פֿון ניו־יאָרק. ס׳האָט געזאָלט זײַן מער אַ פֿאָרמעל באַגעגעניש מיט אַן אָפֿיציעלן לידער פֿון דעם אָרטיקן ייִדנטום. פֿון די קנאַפּע ידיעות, וואָס כ׳האָב וועגן אים געפֿונען אין קאָמפּיוטער, האָט זיך געשאַפֿן אַ געשטאַלט פֿון אַ סאָוועטישן אַדוואָקאַט, ווײַט פֿון ייִדישקייט בכלל און פֿון דער ייִדישער קולטור בפֿרט. אַזעלכע פּערזאָנען האָבן טרײַ געדינט זייער קאַריערע, נישט קומענדיק אין סתּירה נישט מיט דער מאַכט, און נישט מיטן ייִדישן ייִחוס. שוין געוווינט צו לעבן מיט אַ וועטער־פֿענדל אין בוזעם, וואָס ווײַזט פּינקטלעך אָן, וווּהין דער ווינט בלאָזט, האָבן אַזעלכע קאַזיאָנע־ייִדן דערפֿילט אין די אָנהייב 1990ער יאָרן, אַז דאָס ווינטל בלאָזט בפֿירוש אויף דער ייִדישער גאַס. מיט זייער דערפֿאַרונג און גוטע פֿאַרבינדונגען אין די הויכע פֿענצטער, האָבן זיי גיך פֿאַרנומען די פֿירנדיקע פּאָזיציעס אינעם אויפֿגייענדיקן נאַציאָנאַלן לעבן פֿון די אָרטיקע ייִדן, וואָס ס׳רובֿ פֿון זיי איז שוין געזעסן אויף די עמיגראַציע־וואַליזקעס.

אונדזער קורצער שמועס איז פֿאָרגעקומען אינעם געראַמען ביוראָ פֿונעם פֿאָרזיצער. אַ ייִד אין די אַכציקער, באַלאַגערט מיט קרענק, וואָלט ער זיכער געקאָנט איבערגעבן די פֿירערשאַפֿט צו אַ מער ייִנגערן פֿאָרשטייער פֿון דער קהילה. אָבער יעדער גדול האַלט, אַז ער וועט שוין זײַן דער לעצטער, ווער ס׳וועט די טיר פֿונעם געשעפֿט פֿאַרשליסן. ער האָט גערעדט אַ האַרטן ליטווישן ייִדיש, אָבער גאָר אין גיכן זיך אָפּגעשטעלט און געזאָגט:

— ס׳איז מיר פֿאָרט שווער צו רעדן לאַנג מאַמע־לשון, און אַזוי ווי ליטוויש קענט איר נישט, און איך קען נישט קיין ענגליש, וועלן מיר מוזן אַריבערגיין אויף רוסיש. אייגנטלעך, בין איך אַוודאי געווען נישט דער ערשטער „אויסלענדער‟, וועלכער האָט זיך אינטערעסירט מיטן ייִדישן לעבן אין ליטע. זײַן רעדע איז געווען אויסגעהאַלטן און געמאָסטן, ווי ער וואָלט זי געהאַלטן פֿאַר געשוווירענע בײַזיצערס אין געריכט, נישט דאָ געדאַכט. טיף אין דער געשיכטע האָט ער זיך נישט אַרײַנגעלאָזט, נאָר נישט אויסגעמיטן צו דערמאָנען, אַז אין 18טן יאָרהונדערט „איז ווילניוס געוואָרן דער וועלט־צענטער פֿון ייִדישקייט, אין שפּיץ מיטן גאָון אליהו בן שלמה־זלמן…‟

— די ליטוואַקעס זײַנען צעזייט און צעשפּרייט איבער דער גאַנצער וועלט! — האָט ער מיט אַ באַזונדערן ברען געגעבן עס מיר צו וויסן. — פֿון ליטע זײַנען אַרויס גרויסע ייִדישע מוזיקער און קינסטלער, אַזעלכע ווי דער פֿידלער יאַשע חפֿץ, דער קינסטלער איסאַק לעוויטאַן, דער סקולפּטאָר מאַרק אַנטאָקאָלסקי… איר ווייסט, אַז דער דריטער פּרעמיער־מיניסטער פֿון ישׂראל, לוי אשכּול האָט זיך געלערנט אין ווילניוס אין אַ ייִדישער שול; און דער פֿינפֿטער פּרעמיער־מיניסטער מנחם בגין האָט אָנגעהויבן זײַן לאַנגן וועג אין סיביר־פֿאַרשיקונג פֿון אונדזער שטאָט…

איך האָב אויסגענוצט די פּויזע, ווען ער האָט זיך אָנגעגאָסן פֿונעם גראַפֿין וואַסער אין אַ גלאָז און אײַנגענומען אַ פּיל.

— מײַן פֿילם, — האָב איך זיך געאײַלט אַרײַנצוקוועטשן די ווערטער אין דעם קורצן איבעררײַס, — איז וועגן ייִדיש אין ווילנע…
— זייער גוט! ווילניוס איז אויך געווען דער וועלט־צענטער פֿון ייִדיש! דער חורבן האָט אָבער אַלץ פֿאַרניכטעט… איר וועט זיכער באַזוכן פּאָנאַר…
— יאָ, איך וויל עס טאָן מאָרגן…
— זייער גוט, — האָט ער זיך אין דעם אָנגעכאַפּט, — אויב איר ווילט, קאָן איך אײַך פֿאָרלייגן אַן אויטאָ מיט אַ שאָפֿער… ס׳וועט אײַך אויסקומען ביליקער, איידער צו באַשטעלן אַ טאַקסי. דערצו איז דער שאָפֿער אַ פֿאַרלאָזלעכער מענטש…
אין דער טיר האָט אַרײַנגעקוקט אַ פֿרוי, צו דערמאָנען דעם פֿאָרזיצער, אַז אין צען מינוט האָט ער אַ טרעפֿונג מיטן פֿאָרשטייער פֿונעם קאַנאַדער פּאַרלאַמענט.
— מאַשע, מײַן סעקרעטאַרשע… — האָט דער פֿאָרזיצער מיר אָנגעוויזן אויף דער פֿרוי, — זי וועט אײַך שוין אַלץ גענוי דערקלערן.

כ׳האָב פֿאַרלאָזט דעם שיינעם בנין, וווּ ס׳האָט זיך אַמאָל געפֿונען די „תּרבות־גימנאַזיע‟, מיט אַ טאָפּל־געפֿיל: פֿון איין זײַט, האָט מיך געפֿרייט, אַז נאָך אַלעמען, נאָכן כּמעט טאָטאַלן אומברענג פֿון די ייִדן אין ליטע, זשיפּעט הײַנט אין די גרענעצן פֿון דעם אומאָפּהענגיקן לאַנד אַ ייִדיש לעבן, ריכטיקער אַן אָנדענק וועגן יענעם בליִענדיקן שבֿט ליטוואַקעס, מיט וועלכן דער פֿאָרזיצער שטאָלצירט אַזוי פֿאַר די אויסלענדער. פֿון דער אַנדערער זײַט, איז ער געווען אַ טיפּישער פֿאָרשטייער פֿון יענער קאַטעגאָריע ייִדן, וואָס די סאָוועטן־מאַכט האָט אויסגעקאָרמעט אין אירע אידעאָלאָגישע דלת אַמות, דהײַנו, „מוסטער־ייִדן.‟ זיי האָבן פֿאַרביטן מיט זיך דעם פֿריִערדיקן שיכט ייִדן, אויפֿגעקומען אין דער צאַרישער רוסישער אימפּעריע — „אוטשאָני עווריי‟ און „קאַזיאָנע רבֿ‟. דער אַזוי גערופֿענער „מוסטער־ייִד‟ האָט געזאָלט פֿאָרשטעלן דעם סאָוועטישן ייִדנטום אויף דער אינטערנאַציאָנאַלער אַרענע; פֿון זײַן מויל האָט זיך געטראָגן דער גאָלע אמת וועגן דעם פֿרײַען לעבן פֿון סאָוועטישע ייִדן; ער איז, ווי אַ פֿעסטע וואַנט, אַרויסגעשטעלט געוואָרן צו פֿאַרטיידיקן דעם סאָוועטישן ייִד קעגן דער השפּעה פֿון ציוניזם און בורזשואַזן נאַציאָנאַליזם…

אין האָטעל האָב איך באַשלאָסן צו גיין צופֿוס, זיך אַ ביסל דורכלופֿטערן דעם קאָפּ. נאָר דער וועג האָט מיך געבראַכט צו פֿירן צום אַלטן געדעקטן מאַרק. האָב איך אַ טראַכט געטאָן: קיין ייִדישע קצבֿים און פֿישהענדלערקעס וועל איך דאָרט געוויס נישט טרעפֿן, אָבער די פֿיש פֿון די אָרטיקע סאַזשלקעס און טײַכלעך זײַנען דאָך פֿאַרבליבן. קיין שבת פּראַוועט מען נישט אין פּאָנאַר. און ס׳האָט זיך דערמאָנט אין קאַרפּינאָוויטשס טראַגיקאָמישער ליבע־געשיכטע וועגן דעם פֿאָלקלאָריסט רובינשטיין און דער פֿישהענדלערקע חנה־מערקע…

אין האָטעל בין איך געקומען שוין אַן אויסגעמאַטערטער. אַנטקעגן דער טיר פֿון קלאַרעס צימער האָב איך זיך פֿאַרהאַלטן, כּדי איר אָנצוזאָגן, אַז מאָרגן אַכט אין דער פֿרי זאָל זי זײַן גרייט צו פֿאָרן אין פּאָנאַר. אויף מײַן אָנקלאַפּן, האָט מיר געענטפֿערט אַ באַקאַנט קול, אָבער נישט קלאַרעס און אויף ליטוויש. מײַן ערשטער חידוש האָט זיך געביטן אויף אַן אומדערוואַרטער צעמישטקייט, ווען געעפֿנט האָט מיר כוואָלקע. זי האָט זיך צעשמייכלט, אָנשטויסנדיק זיך מיטן בליק אין מײַן פֿאַרלוירענער צורה.

— קלאַרע איז אין באָדצימער, — האָט כוואָלקע מיר דערקלערט, — עפּעס איבערגעבן?

כ׳האָב מײַן אינפֿאָרמאַציע אויסגעלייגט פֿאַרן מיידל און צוגעגעבן:

— אפֿשר קאָנסטו פֿאָרן מיט אונדז?

זי האָט זיך מיטן ענטפֿער ניט פֿאַרהאַלטן:

— ניין, אַ דאַנק… אַהין קאָן איך נישט פֿאָרן…

דער שלאָף האָט מיך אויסגעהאַקט פֿון דער ווירקלעכקייט און פֿאַרשלעפּט אין זײַן ווירבל. כ׳האָב ווידער דערהערט ווי עס דערנענטערט זיך דער קלאַפּ פֿונעם בלינדן וועגווײַזער. אַרײַנלאָזנדיק אים אין מײַן סצענאַר, האָט איצט ער מיך געפֿירט איבערן סוזשעט, אָנגעוויזן, וווּ צו פֿאַרקערעווען און וווּ זיך פֿאַרהאַלטן. איך האָב זיך נאָך אים געהאָרכזאַם געשלעפּט, אַרויסלאָזנדיק פֿונעם קאָפּ אַלע מײַנע געדאַנקען, ווי מע לאָזט אַרויס דעם רויך פֿונעם קוימען, כּדי נישט פֿאַרטשאַדעט צו ווערן…

דער אַלטער מאַרק. די געשרייען פֿון די סוחרים און קונים גיסן זיך צונויף אין אַ פֿילשטימיקן קאַקאָפֿאָנישן כאָר. די לופֿט איז טריף, איבערגעמישט מיט ריחות פֿון פֿליישיקס און מילכיקס. גלײַך בײַם אַרײַנגיין פֿון לינקס דרייען זיך אַרום זייערע באַליעס מיט פֿיש די פֿישהענדלערקעס. יעדע לויבט איר סאָרט פֿיש — פֿון אַ קאַרפּ און סודעק ביז אַ פּלאָטווע און קילקע. אַ בלאָנד מיידל, מיט איבערגערײַפֿטע בריסט, שרײַט איבער אַלע אַנדערע פֿישהענדלערקעס: „אַז פֿון אַ חזיר אַ האָר, איז פֿון אַ פֿיש — אַ לושקע!‟. עס פּלאַצט אויס אַ געלעכטער. אַ קול צווישן די פֿישהענדלערקעס: „חנה־מערקע, מיינסט, אַז מיט דײַנע שיינע ריידעלעך, וועסטו פֿאַרריידלען דעם אַלטן באָק רובינשטיין?!‟. געלעכטער. חנה־מערקע בלײַבט נישט שולדיק אַ וואָרט: „שוין בעסער אַ באָק, איידער אַזאַ כניאָק, ווי דײַן הערשקע איז!‟. געלעכטער. צו אַ באַליע גייט צו אַ פֿרוי. קוקט אַרײַן אונטערן זשאַברע־דעקל, צי דער קאַרפּ איז פֿריש. הייבט אָן איבערקלײַבן איין פֿיש נאָך אַן אַנדערן. די הענדלערקע כאַפּט פֿון אַ צווייטער באַליע אַרויס אַ שלײַען און יאָגט מיטן עק אָפּ די איבערקלײַבערקע: „מאַדאַם, קויפֿט סטינקעס, די פֿיס איז ניט פֿאַר אײַך!‟ די פֿרוי איז אויך נישט קיין שטומע־לעליע: „פֿאַר מײַן געלט מעג איך אויסקלײַבן!‟ די אַנדערע פֿישהענדלערקעס נעמען זיך אָן די קריוודע פֿאַר זייער חבֿרטע. עס צעוויקלט זיך אַ קריגערײַ. פּלוצעם שנײַדט זיך אין דעם ווײַבערשן געפּילדער אַרײַן אַ טריל־פֿײַפֿערײַ און עס וואַקסט אויפֿן אָרט אויס אַ פּאָליציאַנט. איך קוק זיך צו אים צו און דערקען מײַן נײַעם באַקאַנטן, דעם פֿאָרזיצער פֿון דער ייִדישער קהילה אין ליטע. ער איז אָנגעטאָן אין אַ פּאָליציייִשן מונדיר און אויפֿן קאָפּ שטעקט בײַ אים אַ קאַזיאָנע היטל מיט אַ קאָקאַרדע. ער פֿײַפֿט און שרײַט אויף ייִדיש און ליטוויש: „פֿאַרנעמט זיך, זשידאַיִ!‟ דער זשום ווערט נאָך העכער. צו די ווײַבערשע געשרייען קומט צו אַ קינדער־געוויין. דער מאַרק ווערט גיך אַרומגערינגלט מיט באַוואָפֿנטע פּאָליציאַנטן. איך פֿיל, ווי עמעצער שטופּט מיך אין דער פּלייצע און שרײַט מיר אין אויער אַרײַן: „רוק זיך גיכער, זשידאַס!‟ איך וויל אים צו וויסן געבן, אַז איך בין נישט קיין אָרטיקער, אַן אַמעריקאַנער בירגער… איך פּרוּוו זיך אַרויסרײַסן און קריג אַ זעץ מיט דער קאָלבע אין קאָפּ אַרײַן… דאָס פֿינצטערניש פֿאַרגיסט מיר די אויגן… איך כאַפּ זיך אויף… כ׳גיב אַ קוק אויף מײַן האַנט־זייגערל — אַ פֿערטל צו זיבן. שוין צײַט אויפֿצושטיין.

נישט ווײַט פֿונעם האָטעל האָב איך דערזען שטיין אַ טונקל־רויטן AUDI. ווי ס׳האָט מיר נעכטן דערקלערט די סעקרעטאַרקע מאַשע, טויג זי זיך נישט אויס אין די אויסלענדישע אויטאָס, אָבער דער קאָליר איז אַ טונקל־רויטער. דער שאָפֿער הייסט ווילקאַס, און אַז בעסער צו רעדן מיט אים רוסיש. נאָך אַזאַ אויסשעפּנדיקער אינפֿאָרמאַציע, האָב איך רויִק פֿאַרלאָזט דעם אָפֿיס פֿונעם פֿאָרזיצער. אַ מאַנספּאַרשוין בערך אין מײַן עלטער איז געשטאַנען אָנגעשפּאַרט מיט דער פּלייצע אינעם אויטאָ. מיר האָבן זיך איבערגעקוקט, ווי געמיינט, נישט מיך זוכסטו? — דער אומבאַקאַנטער האָט געמאַכט צו מיר אַ שפּאַן אַנטקעגן. כ׳האָב בײַ אים געפֿרעגט אויף רוסיש: „אײַער נאָמען איז ווילקאַס?‟

קלאַרע איז נאָך נישט געהאַט אַרויסגעקומען. ס׳האָט אָנגעהויבן גיין אַ שיטער רעגנדל און ווילקאַס האָט מיר פֿאָרגעלייגט זי אָפּוואַרטן אינעם אויטאָ. קלאַרע מיט אירע מכשירים האָט זיך באַוויזן נישט אַליין. לעבן איר, האַלטנדיק זי בײַ דער האַנט, איז געגאַנגען כוואָלקע. זיך אַראָפּגעלאָזט די טרעפּ, האָבן זיי זיך אָפּגעשטעלט, זיך אַרומגענומען און צעקושט. נאָך אַ פּאָר ווײַלעס, ווי דאָס מיידל האָט זיך באַהאַלטן הינטערן ראָג, בין איך אַרויסגעגאַנגען פֿונעם אויטאָ און געגעבן קלאַרען צו וויסן, אַז כ׳בין שוין דאָ.

דעם גאַנצן וועג קיין פּאָנאַר האָט אונדז באַגלייט אַ נודנער רעגן, ווי מבֿשׂר געווען מיט זײַן אײַנגעשפּאַרטער קלאַפּערײַ אין דעם פֿאָדערשטן פֿענצטער, אַז דער האַרבסט איז שוין בײַ דער שוועל. די צוויי ווישערס האָבן ריטמיש אויסגעטאַנצט זייער רעכטס־און־לינקס־טענצל, אַנטפּלעקנדיק דעם גרויען נאַסן שאָסיי, וואָס פֿון ביידע זײַטן האָבן אים באַוואַכט געדיכט־צעוואַקסענע סאָסנע־ביימער.

קלאַרעס לײַכט סאָפּען האָט זיך געהערט פֿון הינטן. כ׳האָב זיך געמאַכט כּלא־ידע, אַז כוואָלקע איז געבליבן נעכטיקן אין איר צימער. ס׳האָט זיך מיר געעפֿנט אַ שמאָל שפּאַרונקעלע פֿון די לעזבישע צווישן־באַציִונגען. זיי האָבן נישט אויסגעזען אַ סך אַנדערש ווי דאָס זיווג־לעבן בײַ די העטעראָסעקסואַלן. כ׳בין געזעסן לעבן ווילקאַסן און זיך צוגעהערט צו זײַנע רייד. להיפּוך צו דעם פֿאַרשפּרייטן מיין, אַז די ליטווינער זײַנען מער שווײַגערס, איז ווילקאַס געווען אַ באַריידעוודיקער אויסנאַם. מיר האָבן געהערט צו איין דור, געוואַקסן און דערצויגן געוואָרן אין איין ריזיק לאַנד, הגם אויף ליטע און די צוויי אַנדערע בײַבאַלטישע לענדער, לעטלאַנד און עסטלאַנד, האָבן די סאָוועטישע בירגער געקוקט ווי אויף אויסלענדער פֿון מערבֿ, וועלכע האָבן זיך פֿאַרבלאָנדזשעט און געבליבן שטעקן אין די גרענעצן פֿון סאָוועטן־פֿאַרבאַנד. ווילקאַס האָט פֿאַרענדיקט אין לענינגראַד דעם פּרעסטיזשפֿולן ספּאָרט־אינסטיטוט אויף לעסגאַפֿטס נאָמען, און אָפּגעאַרבעט ביז דער פּענסיע אינעם ווילניוסער אוניווערסיטעט אויף דער ספּאָרט־קאַטעדרע.

— פֿאַרשטייט זיך, אַז אויף מײַן פּענסיע איז הײַנט נישט אויסצולעבן. מוז איך שאָפֿערירן, אַזוי צו זאָגן, אויף מײַן אַלטיטשקער. פֿעטער סימאָן, דער גלאַוונער ייִד אין ליטע, איז מײַן שכן. שאַרט ער מיר פֿון צײַטנווײַז צו זײַנע געסט פֿון אויסלאַנד, אַזוי אַז דעם וועג קיין פּאָנאַר ווייס איך שוין בלינדערהיים…

ווילקאַסעס איינציקער זון לערנט זיך אין לאָנדאָן, און די עלטערן זײַנען כּמעט זיכער, אַז צוריק אַהיים וועט ער זיך נישט אומקערן.

— הײַנט איז ליטע געוואָרן אַ מערבֿדיקע פּראָווינץ, און די יוגנט האַלט זיך נישט דאָ. ס׳איז שוין פֿאַר זיי נישט גענוג די פֿרײַהייט, וואָס ליטע האָט אַרויסגעריסן אין 1990… ווילקאַס האָט זיך אַראָפּגערעדט פֿון האַרץ און צווישן אַנדערע אָבידעס אויף די „רוסישע אָקופּאַנטן‟ האָט ער דערמאָנט זײַן שווער, וואָס איז, נאָך זײַענדיק אַ ייִנגל, געווען אַ „פּאַרטיזאַנער‟, „אַ קעמפֿער פֿאַר ליטעס פֿרײַהייט‟ אין די סוף 1940ער קעגן די סאָוועטן און דערנאָך געשמאַכט אין „גולאַג‟… צוהערנדיק זיך צו זײַן משפּחה־געשיכטע, האָב איך זיך דערמאָנט אין מײַן טאַטן ע״ה; ער האָט אויך אין זײַנע יונגע יאָרן געקעמפֿט נאָך דער מלחמה אין אָט די וועלדער, נאָר ווי אַ סאָלדאַט פֿון דער סאָוועטישער אַרמיי קעגן די אָרטיקע „פּאַרטיזאַנער‟. אַ גוטער סוזשעט פֿאַר אַ נײַעם דאָקומענטאַר…

דער גרינער ביימער־קאָרידאָר האָט אונדז געבראַכט קיין פּאָנאַר. ווילקאַס האָט אָפּגעשטעלט זײַן אויטאָ אויפֿן ברייטן פּאַרקיר־פּלאַץ און געבליבן דאָרט זיצן, וואַרטנדיק ביז מיר וועלן פֿאַרענדיקן צו פֿילמירן. דער וועטער האָט געשטימט מיט אונדזער שטימונג, נאָר נישט געפּאַסט פֿאַר אונדזער אַרבעט. קלאַרע האָט אײַנגעוויקלט די קינאָ־קאַמער אין אַ ספּעציעלן פּלאַסטיק־טשעכאָל קעגן רעגן און זיך געלאָזט אויפֿן שטח. כ׳בין געבליבן אַליין, אַרומגערינגלט מיט אַלטע הויכע סאָסנעס. אין זייערע יונגע יאָרן, זײַנען זיי געווען עדות פֿון יענע שרעקלעכע שחיטות. פֿון זייערע שטאַלטנע שטאַמען האָבן זיך אָפּגעשטויסן די געשרייען פֿון ווײַבער, קינדער און מענער און, שוין ווי אַ פֿאַרשטיקטער עכאָ זיך אַ טראָג געטאָן אַרויף צום הימל. הײַנט, אין די לבֿנה־נעכט שעפּטשען די קרוינען זיך איבער, און עס הערן זיך אין דעם אויסגעשטערנטן הימל די נעמען און צונעמענישן פֿון ווילנער ייִדישע קינדער: מאָטקע די קיכעלעך, הירשקע דער שמייכלער, זיאַמקע דאָס שפּיגעלע, מאירקע די ציג, אַבראַשקע דער קנאַקער, חיימקע־נאַשער…

אַלץ העכער און העכער, האָט זיך דערנענטערט דער געקלאַפּ פֿון אַ פֿראַכטצוג. די געדיכטע ביימער־וואַנט האָט מיך פֿון אים אָפּגעטיילט, כ׳האָב נאָר געהערט ווי ער יאָגט דורך און די אײַזערנע קלאַפּערײַ גייט פּאַמעלעך אויס אין דער נאַסער לופֿט. אין סעפּטעמבער 1941 האָט מען אַהער געבראַכט פֿון ווילנע די ערשטע צוויי טויזנט ייִדן. מעגלעך, אַז צווישן זיי איז אויך געווען כוואָלקע־כוואַלקע.

דאָ, אונטער איין אָנדענק־שטיין, ליגט באַגראָבן די ייִדישע ווילנע. דער אַמאָליקער שבֿט ליטוואַקעס איז פֿאַרבליבן אויף די שיריים פֿון ספֿר-הנצח, פֿאַרמאַכט און פֿאַרשלאָסן אויף זיבן שלעסער, און אַלע זיבן שליסלען פֿון אָט די שלעסער, אָנגעסיליעט אויף אַ רינג, הענגען, ווי אַ מזוזה פֿון דער רעכטער זײַט טויער, וואָס פֿירט אין גן-עדן…

צוריק קיין ניו־יאָרק זײַנען מיר געפֿלויגן דורך וואַרשע. נאַכטפֿלוג. קלאַרע זיצט מיט עטלעכע זיצפּלעצער פֿאַר מיר. מסתּמא, שלאָפֿט זי שוין. זי האָט גוטע נערוון. מײַנע נערוון זײַנען צעשרויפֿט, מעגלעך דערפֿאַר קאָן איך נישט אײַנשלאָפֿן. איך קוק אַרײַן אינעם פֿירעקיק עראָפּלאַן־פֿענצטערל. דער הימל איז שוואַרץ און די שטערן זײַנען גרויס און ווײַס, ווי ס׳האָט זיי באַזונגען דער גרויסער פּאָעט: „אונטער דײַנע ווײַסע שטערן/ שטרעק צו מיר דײַן ווײַסע האַנט…‟ — די העלע שטערן־שײַן מאַכט מיך בלינד, נאָר אין אַ ווײַלע הייב איך אָן ווידער אַלץ בולט זען.

אַ צימער אין אַ דרײַשטאָקיק הויז אויף קאַשטאַנען־גאַס אין ווילנע. אַ קליינוווּקסיקער פּאַרשוין מיט אַ הויקער פֿון הינטן און פֿון פֿאָרנט, וואָס מאַכט אים ענלעך צו אַ קאַרליק. אויפֿן קאָפּ טראָגט ער אַ יאַרמלקע. נאָרבערט — אַזוי הייסט ער, דער לערער פֿון מאַטעמאַטיק, וווּ עס לערנט זיך דער יונגער פּאָעט. נאָרבערט איז פֿאַרטאָן אינעם שרײַבן און צייכענען אַן אייביקן לוח. „אין זײַן לוח וועט מען גענוי קענען וויסן, אין וועלכן טאָג, למשל, ס׳פֿאַלט אויס פּורים אין משך פֿון אַ מיליאָן יאָר…‟[3]. הײַנט איז צו נאָרבערטן געקומען זײַן באַליבטער שילער, וואָס דערציילט אים די קורצע געשיכטע פֿון זײַן ליבע צו כוואָלקע־כוואַלקע און שטעלט אים אַ שאלה:

— הלמאַי איז מײַן ליבע געקוילעט געוואָרן צוליב אַן אייגל אויף כוואָלקעס אַ זאָק?

נאָרבערט הערט אויף צו שיילן קאַרטאָפֿל און זאָגט, טײַטנדיק מיטן מעסער אין דער וואַנט:

— פֿון דער־אָ ליכט אויפֿן ציגל לאָזט זיך אויך אַרונטער אַן אייגל, דו זעסט? באַדאַרף איך פֿײַנט קריגן די ליכט און פֿאַרזינקען אין אַ פֿינצטערניש? קום! — ער נעמט זײַן שילער פֿאַרן אָרעם, פֿירט אים צו צו אַ פֿענצטערל און עפֿנט עס, — איצטער קוק אַרויס אין דרויסן מיט אַלע דײַנע פֿיר אויגן, וואָס זעסטו?
— איך זע, ווי עס פֿאַלט אַרונטער אַ שטערן.
— וואָס מיינסטו איז אַ שטערן? ס׳איז אויך אַן אייגל, וואָס לאָזט זיך אַרונטער פֿון קאָסמישער זאָק, אַז אויבן זאָל נאָר בלײַבן די נאַקעטקייט פֿון רוחניות…

כ׳האָב ערגעץ געלייענט, אַז איידער דער לערער נאָרבערט האָט פֿאַרלאָזט זײַן וווינונג דעם 7טן סעפּטעמבער, 1941, האָט ער דעם אייביקן לוח באַוויזן צו באַהאַלטן. מעגלעך, אַז אָט דער לוח ליגט ערגעץ פֿאַרשטעקט צווישן די ציגל, ווי דער גולם יאָסעלע ליגט פֿאַרוואָרפֿן אויף אַ בוידעם אין פּראָג.

[1] אַ וואָרע ציגײַנערקע… — אַבֿרהם סוצקעווער, „כוואָלקע‟
[2] איציק מאַנגער, „דער אַריאל פֿון אונדזער מאָדערנעם ייִדישן ליד‟
[3] אַבֿרהם סוצקעווער, „כוואָלקע‟

ערשטער יולי, 2023, ברוקלין, ניו־יאָרק