דיכטער. געבוירן אין מאָלעוו (מאָהיליאָוו־פּאָדאָלסק), אוקראַיִנע. פֿון 1934 ביז 1938 זיך געלערנט אויפֿן ייִדישן אָפּטייל פֿון מאָסקווער פּעדאַגאָגישן אינסטיטוט. פֿון 1938 ביז 1941 געווען אַספּיראַנט אינעם זעלבן אינסטיטוט; דעם 17טן יוני 1941 פֿאַרטיידיקט די דיסערטאַציע וועגן ליריק פֿון הײַנריך הײַנע. בעת דער צווייטער וועלט־מלחמה זיך עוואַקויִרט קיין מיטל־אַזיע און ווען אין 1944 איז באַפֿרײַט געוואָרן פֿון אָקופּאַציע זײַן היימשטאָט, האָט ער זיך אַהין אומגעקערט. אין די יאָרן 1944־1945 האָט רויטמאַן געאַרבעט ווי אַ לערער פֿון געשיכטע און ליטעראַטור אין דער אָרטיקער רוסישער מיטלשול. אין סעפּטעמבער 1945 האָט ער באַקומען אַן אײַנלאַדונג צו אַרבעטן אינעם מאָסקווער פֿאַרלאַג ”דער עמעס“; אין די יאָרן 1945־1948 געווען פֿאַרוואַלטער פֿונעם פּאָעזיע־אָפּטייל. נאָך דעם ווי דעם פֿאַרלאַג האָט מען פֿאַרמאַכט, האָט ער זיך אײַנגעאָרדנט ווי אַ לעקטאָר פֿון מערבֿ־ליטעראַטור אין פּעדאַגאָגישן אינסטיטוט פֿון יאָשקאַר־אָלאַ, מאַריִיִשער אויטאָנאָמער רעפּובליק. ער האָט שפּעטער געהאַלטן, אַז דאָס האָט אים געראַטעוועט בעתן טעראָר קעגן דער ייִדישער קולטור און אירע שעפֿער. אייגנטלעך, איז יאָשקאַר־אָלאַ געווען אַן אָרט פֿון פֿאַרשיקונג נאָך פֿון די צאַרישע צײַטן. דאָרטן איז ער שוין פֿאַרבליבן ביזן אַרויספֿאָרן קיין ישׂראל אין 1973.
אין דער ליטעראַטור האָט ער דעביוטירט אין 1936 מיט לידער אין דער צײַטונג ”זײַ גרייט“ (כאַרקאָוו). אין דער ייִדישער פּאָעזיע איז ער געקומען מיט זײַן אייגענער שעפֿערישער סיסטעם, מיט זײַן אייגנאַרטיקן דיכטערישן סטיל, געקומען ווי אַ דיכטער אַ ראָמאַנטיקער און אַ דענקער. די קריטיק האָט אָפּגעמערקט, אַז זײַן שעפֿערישער קרעדאָ איז געווען פֿון אָנהייב אָן ביז דער לעצטער מינוט אַ פֿאַרקערפּערונג פֿון מוזיק, געזאַנג און קלאַנג. זײַן ערשט בוך איז דערשינען אין 1941, דאָס צווייטע — אין 1947, דערנאָך איז בײַם דיכטער געווען, ווי בײַ דער מערהייט ייִדישע סאָוועטישע שרײַבער, אַ דויערנדיקער איבעררײַס. אין 1971 דערשײַנט אין מאָסקווע זײַן דריטע זאַמלונג, וואָס באַווײַזט, אַז דער דיכטער איז געבליבן טרײַ דעם נאַציאָנאַלן קלאַנג און געזאַנג. אין ישׂראל האָט ער פֿאַרעפֿנטלעכט זײַנע ווערק אין דער ”גאָלדענער קייט“, ”ירושלימער אַלמאַנאַך“, אַרויסגעגעבן עטלעכע נײַע ביכער, באַערט געוואָרן מיט בכּבֿודיקע ליטעראַרישע פּרעמיעס.
שלמה רויטמאַן
דער פֿויגל
זינגען וועט דער פֿויגל הײַנט שוין ווידער לידער,
אַז קלינגען וועלן ביימער.
ס׳איז אַ פֿלייט, ווי גלײַך אַ שפּיז אַרײַן אין זײַנע ביינער.
פֿון אַ פֿויגל פֿאַלן אַלע שטילקייטן, ווי קייטן,
צו אַ פֿויגל קומען אַלע מילדקייטן, ווי פֿלייטן,
אויף די צווײַגן נעמט ער שטײַגן, ווען זײַן קול ווערט ייִנגער.
הייסע ערד און לינדער הימל, און אין מיט — דער זינגער.
וויפֿל גלי און גאָלד און גינען אין באַגינען פֿלייצן,
וויפֿל פֿריִיאָריקע ווינטן אין זײַן האַלדז זיך קרייצן?
וויפֿל טרוימען, וואָס זיי ליגן יאָרנלאַנג פֿאַרבאָרגן,
זאָגט ער אויס דער גאַנצער וועלט אין איינעם אַ פֿרימאָרגן?
אָן זײַן ליד ער וואָלט דאָך צו דעם הימל ניט געפֿלויגן
און אין הייכן וואָלט פֿאַרגיין די ערד פֿון זײַנע אויגן.
און זײַן האַרץ וואָלט זיך פֿאַרשלאָסן דאַן מיט שלעסער זיבן
און אַ בינטל פֿעדערן וואָלט נאָר פֿון אים געבליבן.
אוי, כ׳וואָלט אָפּגעגאַן מיט בלוט אויף צוועלף מעסער־שאַרפֿן,
ווען ס׳זאָל דער הייזעריקער טויט אַ שלייף אויף אים פֿאַרוואַרפֿן.
הערט! סע שאַלט אין אים די ערד און הימלען אין אים קלינגען,
פֿרייד! דער פֿויגל מיט זײַן פֿלייט פֿליט אין הייכן זינגען.
1939
וואָס הייסט אַ ברודערל
צום טויט־לאַגער אָט דער וואַלד געהער,
אַ וואַלד אַ געמישטער פֿון סאָסנעס און יעלן,
און ווען מ׳האָט געבראַכט אים, מײַן ברודער, אַהער,
איז אים דאָס אָרט אַפֿילו געפֿעלן.
צי ווײַל מײַן ברודער האָט שוין געוווּסט,
אַז איין טראָט פֿונעם לאַגער אַרויס קאָסט טײַער,
האָט זיך אים קריכן אין הייכן פֿאַרגלוסט,
דאָרט אויף אַ בוים זיך דערפֿילן כאָטש פֿרײַער.
צי ווײַל ער איז גלאַט נאָך געוועזן אַ קינד,
און אַ קינד איז פֿאַרשײַט, און אַ קינד וויל שטײַגן,
האָט ער אַ הייב זיך געטאָן, ווי אַ ווינט,
און האָט זיך געוויגט, ווי פּירה אויף צווײַגן.
און ס׳האָט פֿון די סאָסנעס אַ ווייע געטאָן
מיט ריחות פֿון ברויטן, באַשיטע מיט קימל,
מיט ריחות פֿון בייגל, באַשפּרענקלט מיטן מאָן,
ווי ס׳וואָלט זיך אַ סעודה געפּראַוועט דער הימל.
און ס׳האָט זיך מײַן ברודערל עסן פֿאַרוואָלט,
ס׳האָט געדאַכט, אַז אַ וועווריקל זוכט מיט פֿיסלעך
דאָרט הויך אויפֿן בוים צווישן נאָדעלעך גאָלד —
אפֿשר וואַקסן אויף סאָסנעס ניסלעך.
נאָר ס׳האָבן זיך שישקעס געוויגט נאָך פֿאַרדאַרט,
און נאָדעלעך האָבן דאָס לײַב אים געשטאָכן,
אַראָפּ אויף דער ערד איז ער זייער באַצערט
און ס׳האָט זיך אין אים ווי אַ צווײַגל צעבראָכן.
און דערפֿילט האָט דאָס קינד, ס׳זײַנען ביימער פֿאַרשוועכט,
דאָס האָבן בכּיוון געטאָן די עס־עסן:
געמאַכט האָט דעם דופֿטיקן וואַלד אַזוי שלעכט,
ווײַל אין וואַלד וויל מען שטאַרקער נאָך עסן.
1945
גוטער פֿאָרגעפֿיל
נו, זאָג, מײַן האַרץ, וווּ איז דײַן קוואַל פֿון פֿרייד,
וואָס קומעט אַצינד ווי אומגעריכטערהייט,
און עפּעס גלעט, און עפּעס ווײַזט זיך אויס,
אַז ס׳האָט דער הימל, ווי ער איז ניט גרויס,
איצט אָנגעטאָן אויף זיך אַ נײַע הויט;
און ליב דער גוטער מלאך דאָרט זיך בלויט.
און שאַלט:
„ס׳איז הײַנט דער גאָט פֿון ליידן טויט,
און ס׳וועט דער ווינט ניט ברעכן הײַנט דעם צווײַג,
ניט כאַפּן וועט דעם פֿויגל הײַנט די שטײַג,
די וועל וועט ניט צעשלאָגן זיך אין שטיין,
פֿון וואָרעם־פֿרעס איז הײַנט דער עפּל ריין,
און יעדער האָט אויף בויען גליק זײַן ליים,
און יעדער האָט אַ מאַמע און אַ היים!‟
וואָס איז אויף דיר די פֿרייד, מײַן האַרץ — מײַן שײַן?
עס קאָן דאָך אָן קיין סיבה גאָרניט זײַן,
ניט אַנדערשט האָסט אין דײַן צוזאַמענהאַנג
מיט זון און ווינט און גאַנצן לעבנסגאַנג
דערפֿילט, מסתּם, אַז ס׳איז די סאַמע צײַט,
ווען ס׳האָט בײַ עמעצן בײַ גוטע לײַט,
וואָס ער איז שיר שוין ניט געגאַן צו גרונט,
זיך הײַנט פֿאַרהיילט אַ זייער טיפֿע וווּנד.
1961
וואָס אין פֿידעלע שטעקט
אַלע פֿעלקער האָבן ליב אַ פֿידעלע
שלום־עליכם
צווישן כּלה־באַזעצנס — אַ וויינענדיקס
און אַ פֿריילעכס, אַ וויוואַט, אַ לידעלע —
פֿון די בערדיקע זיידעס ביז אייניקעס
שטעקן מיר אַלע אין פֿידעלע.
ס׳איז מײַן פֿידל די שפּיל פֿון גורלות
און דער אָטעם, וואָס וויל זיך ניט קילן,
און דער ווינט פֿון נשמה־בהלות,
און מײַן ליבע, וואָס כ׳דאַרף נאָך דערשפּירן.
ס׳גיסט אין גאַנצן זיך אויס אַ פֿידעלע,
אויף קיין מאָל ניט ווערן פּוסט,
ניין, ניט אומזיסט איז בײַם פֿידעלע
אויפֿגעעפֿנט די ברוסט.
מיט זײַן לײַב אַזאַ רויטס און זיניקס,
אַזאַ קרעפֿטיקס און ברכיק־צאַרטס,
און מיט הילכיקע אָדערלעך־סטרונעס
דערמאָנט עס אַ מענטשלעכס האַרץ.
אויף מײַן פֿידל פֿיר סטרונעס ציטערן,
און אַלע הייסלײַביק פֿילן,
און מיט אַלע לעבנס־געוויטערן
זיי קאָנען פֿאַראָטעמטע שפּילן.
ס׳גיסט אין גאַנצן זיך אויס אַ פֿידעלע,
אויף קיין מאָל ניט ווערן פּוסט,
ניט אומזיסט איז דאָך בײַ אַ פֿידעלע
אויפֿגעעפֿנט די ברוסט.
ניט אויף קאַלטער האַנט אויפֿגעהאַנגען, —
ס׳איז געוואָרן איין האַרציקער פֿלאַם,
זײַן ליד איז דורכגעגאַנגען
דורך פֿײַער און פֿעלדזן, און ים.
און עס רוישט שוין, אין גראָזן געראָטן,
און עס שפּילט שוין דורך צווײַגן, וואָס ריידן,
און זײַן ברוסט איז די וועלט און דער אָטעם,
וואָס מע קאָן זיך מיט זיי ניט צעשיידן.
און ערד, און הימל, און פֿידעלע,
און דאָס לעבן, וואָס שפּילט, איז ניט פּוסט,
ס׳האָבן ערד און הימל בײַם פֿידעלע
אויפֿגעשניטן די ברוסט.
1958
Yiddish Branzhe 