פֿון וואַנען קומט צו מיר ייִדיש?

דער צענטער פֿון שטאָט וויניצע, 1970ער יאָרן

מרדכי יושקאָווסקי

אָפֿט מאָל פֿרעגט מען מיך: פֿון וואַנען קומט צו דיר ייִדיש? האָסט דאָך געלעבט אין די שפּּעטע סאָוועטישע יאָרן, געלערנט אין אַ געוויינטלעכער סאָוועטישער שול, פֿון טאָג צו טאָג זיך צונויפֿגעשטויסן מיט אַנטיסעמיטישע שטימונגען… טאָ וויִאַזוי זשע קומסטו צו ייִדיש?

אין אַזעלכע מאָמענטן פֿיל איך זיך אַ ביסל צעמישט, ווייַל ענטפֿערן קורץ אויף דער דאָזיקער פֿראַגע איז אוממעגלעך. צו ענטפֿערן איינדייַטיק איז אויך אוממעגלעך. זאָגן, אַז איך בין געוואַקסן אין אַ ייִדיש-רעדנדיקער משפּחה, וואָלט עס קיין אמת ניט געווען. מייַן משפּחה איז אַ רוסיש-רעדנדיקע; ייִדיש האָב איך געהערט דאָ און דאָרט פֿון זיידע-באָבע, אָבער ניט מער ווי אַלע אַנדערע. אָט, צום בייַשפּיל, מייַן שוועסטער, מיט וועלכער מיר זייַנען געוואַקסן אין איין משפּחה, פֿאַרשטייט ניט קיין וואָרט אויף ייִדיש. זאָגן, אַז איך האָב ספּעציעל שטודירט ייִדיש, וואָלט עס קיין אמת ניט געווען. וווּ האָב איך עס געקאָנט שטודירן אין די 1970ער־1980ער יאָרן אין סאָוועטן-פֿאַרבאַנד, אין דער אוקראַיִנישער פּראָווינץ? זאָגן, אַז איך בין אַן אויטאָדידאַקט, איז עס אויך ניט ריכטיק, ווייַל דאָס לעבן האָט מיך צונויפֿגעבראַכט מיט טייַערע מענטשן, פֿון וועלכע איך האָב געלערנט אַ ים און גענאַשט אַ סך ידיעות, אָבער ס׳איז קיינמאָל ניט געווען סיסטעמאַטיש. טאָ פֿון וואַנען זשע קומט צו מיר ייִדיש?

די געגנט ירוסאַלימקע אין די 1920ער יאָרן

איך בין געוואַקסן אין וויניצע, אין סאַמע צענטער פֿון דער הייַַנטיקער אוקראַיִנע און סאַמע האַרץ פֿונעם אַמאָליקן תּחום-המושבֿ. וועגן דער דאָזיקער שטאָט קאָן מען זאָגן, אַז זי האָט תּמיד פֿאַַראייניקט אין זיך צוויי אופֿנים פֿונעם לעבן. פֿון איין זייַט, איז עס געווען אַ גאָר ניט קיין קליינע שטאָט, אַ געגנטלעכער צענטער מיט אַ סך פֿאַבריקן און אונטערנעמונגען, אַנטוויקלטע קאָמוניקאַציעס, פֿיר אינסטיטוטן, טעאַטער, פֿילהאַרמאָניע, גרויסע פּאַרקן, מוזייען, אַ סך אינטעליגענטע און טאַלאַנטירטע מענטשן. ווען מע פֿלעגט אַרומגיין אין צענטער פֿון וויניצע, האָט זיך טאַקע געשאַפֿן אַ רושם, אַז מע געפֿינט זיך אין אַ גרויסער אינדוסטריעלער און קולטורעלער שטאָט. פֿון דער אַנדערער זייַט, איז גענוג געווען צו פֿאַרקערעווען אויף אַ פּאָר מעטער פֿון דער צענטראַלער גאַס, מע זאָל זיך גלייַך דערפֿילן אין אַ שטעטל, מיט איינשטאָקיקע איבערגעקרימטע און אַ סך מאָל איבערגעבויטע הייַזער, ניט-ברוקירטע געסעלעך, קרעניצעס און פּלומפּן, פֿון וועלכע מע פֿלעגט טראָגן וואַסער אין שטוב, און שכנים, וואָס אַלע האָבן זיי געקענט איינער דעם אַנדערן און געוווּסט אַלץ איינער וועגן דעם אַנדערן.

אין די זומער־חדשים פֿלעג די שטאָט ממש אייַנזינקען אינעם געדיכטן גרינוואַרג פֿון פּאַרקן, בולוואַרן און אַ סך פּריוואַטע גערטנער. די ריחות, וואָס האָבן זיך געטראָגן פֿון די עפּל- און באַרן-ביימער, פֿלעגן פֿאַרשיכּורן דאָס געמיט, דער פּאַסטאָראַלער טייַך דרום-בוג האָט געשאַפֿן דאָ און דאָרט גרינע מאָכיקע אינדזלען אין מיטן זייַנע וואַסערן, און איבערן לינקן ברעג פֿונעם טייַך איז ממש געבליבן הענגען די אַלטע ייִדישע היסטאָרישע געגנט, וואָס ביז הייַנט צו טאָג רופֿט מען זי מיטן נאָמען „יערוסאָלימקע‟. די דאָזיקע געגנט איז פֿיל מאָל פֿאַראייביקט געוואָרן סייַ אין ליטעראַרישע ווערק, סייַ אין קונסט. עס האָבן זי געמאָלט די קינסטלערס נתן אַלטמאַן, אַבֿרהם מאַנעוויטש, מיכאַיִל לאָשאַק און אַנדערע. ווען אינעם יאָר 1925 האָבן אַלעקסיי גראַנאָווסקי און שלמה מיכאָעלס געזוכט דעם נאַטירלעכן הינטערגרונט פֿאַרן באַקאַנטן פֿילם „ייִדישע גליקן‟, צונויפֿגעשטעלט לויט די מאָטיוון פֿון שלום-עליכמס ראָמאַן „מנחם-מענדל‟, האָבן זיי אויסגעקליבן וויניצע, און טאַקע דאָרט, אויף דער „יערוסאָלימקע‟, פֿילמירט אַ גרויסן טייל פֿונעם פֿילם.

קאָזיצקי-סקווער אין סאַמע צענטער שטאָט הײַנט

אין די זומער־אָוונטן, ווען די זון האָט אָנגעהויבן זיך זעצן, פֿלעגן זיך באַווייַזן אין דער שטאָט אַ סך עלטערע ייִדן. די מענער פֿלעגן טראָגן העלע אַטלעסענע זשאַקעטן, די פֿרויען פֿלעגן גיין מיט לײַכטע יאַקעלעך אין די הענט, כּדי זיי זאָלן האָבן וואָס אַרויפֿוואַרפֿן אויף זיך שפּעטער, ווען עס וועט ווערן קילבלעך. מע פֿלעג גיין אינעם קאָזיצקי-סקווער אין סאַמע צענטער שטאָט, אָדער אינעם גרויסן בולוואַר, וואָס פֿלעגט זיך ציִען לענג־אויס דעם גאַנצן ראַיאָן פֿון יענער זייַט טייַך, וואָס האָט געהייסן זאַמאָסטיע. פֿון מאָל צו מאָל פֿלעגט מען מיטנעמען מיט זיך די אייניקלעך. די קינדער האָבן געשטיפֿט און זיך געשפּילט, און די באַיאָרטע פֿלעגן זיצן אויף די בענק און שמועסן. קליינערהייט האָב איך זייער ליב געהאַט מיטצוגיין מיט מייַן זיידן און באָבען אויפֿן בולוואַר אָדער אינעם סקווער. עס איז פֿאַר מיר געווען עפּעס מער פֿון סתּם אַרומשטיפֿן און פֿאַרברענגען צייַט. יעדער אַזאַ אָוונט איז געווען אַ מין געשעעניש מיט אירע טראַדיציעס, מיט איר באַשטימטן גאַנג, מיט איר זאַפֿטיקן ייִדיש, און דער עיקר… מיט איר אומפֿאַרגלייַכלעכן ניגון…

די זקנים פֿלעגן זיצן אויף די בענק און רעדן, און איך פֿלעג פֿאַרכּישופֿט ווערן פֿונעם ניגון, וואָס האָט באַגלייט זייער רעדן. איך קאָן עס ניט דערקלערן ראַציאָנעל, אָבער עס האָט זיך מיר געדאַכט, אַז זיי רעדן ניט, נאָר זיי זינגען. דאָס איז געווען אַ מין אומפֿאַרגעסלעכער כאָר, וואָס יעדער קלאַנג איז בייַ אים געווען לאָגיש אויסגעהאַלטן. יעדער קרעכץ און יעדער זיפֿץ, יעדעס געלעכטערל און יעדעס גלייַכווערטל האָט פֿאַרמאָגט אין זיך אַן אינעווייניקסטע מעלאָדיע, וואָס האָט מיך באַצויבערט דעמאָלט, אין דער קינדהייט, און שוין מער קיינמאָל ניט אָפּגעלאָזט.

איך האָב גאָר ווייניק פֿאַרשטאַנען, וועגן וואָס יענע עלטערע ייִדן האָבן גערעדט, און מסתּמא דעמאָלט האָט עס מיך ווייניק אינטערעסירט, אָבער דער ניגון פֿון זייער רעדן האָט געהאַלטן אין איין צוציִען. איך האָב געקענט שעהען אַזוי זיך צוקוקן צו זייערע גערונצלטע פּנימער, און דער עיקר, זיך צוהערן צו יעדן קלאַנג, וואָס זיי האָבן אַרויסגעבראַכט. איך האָב באַמערקט, אַז ווען אַ פּשוטער ייִדישער פֿאָלקס-מענטש דערציילט עפּעס, פֿירט ער אַן אינעווייניקסטן דיאַלאָג מיט זיך אַליין. ער שטעלט פֿראַגעס, און ער ענטפֿערט זיך אַליין. און דער גאַַנצער חן פֿון זייַן דערציילונג ליגט אַפֿילו ניט אינעם תּוכן, נאָר אין דער אינטאָנאַציע, מיט וועלכער ער ברענגט אַרויס די ווערטער. דווקא די אינטאָנאַציע לעבט אויף זייַן דערציילונג, מאַכט זי עמאָציאָנעל און פֿאַרכאַפּנדיק. מיט יאָרן שפּעטער האָב איך עס פֿאַרוואַנדלט אינעם גרונט-פּרינציפּ פֿון מייַן פּערזעלנלעכן אויפֿנעמען די ייִדישע פֿאָלקס-יצירה: וויִאַזוי מע דערציילט איז וויכטיקער, איידער וואָס מע דערציילט…

דער פּאַסטאָראַלער טייַך דרום-בוג

אין פֿאַַרלויף פֿון יאָרן הער איך ניט אויף צו דערמאָנען יענע עלטערע ייִדן, וואָָס יעדער איינער פֿון זיי איז געווען אַ מין אָפֿענער בוך, אַ שטיק לעבעדיקע געשיכטע. זיי פֿלעגן זיך צונויפֿקומען אין די אָוונטן, שעפּן אַ ביסל פֿרישע לופֿט און שעפּן לעבנהאַפֿטיקייט איינער פֿונעם אַנדערן. מע פֿלעגט סייַ לאַכן, סייַ לאָזן אַ טרער, סייַ דערמאָנען זיך אין דער שווערער פֿאַרגאַנגענהייט, סײַ חלומען וועגן דער בעסערער צוקונפֿט, און דאָס אַלץ איז געפֿלאָסן אין אַ זאַפֿטיקן, היימישן און שפּרודלדיקן ייִדיש. די שפּראַך איז געשוווּמען איבער דער שטאָט, זי איז געווען אַ טייל פֿונעם גאַנצן אַרום, זי האָט זיך פֿעסט אייַנגעקריצט אין דער נאַטירלעכער סימפֿאָניע פֿון שטאָטישע קלאַנגען, און איר צויבערדיקער ניגון קלינגט אין מייַנע אויערן ביז הייַַנט.

דאָרט, אינעם סקווער אָדער אויפֿן בולוואַר, פֿלעגט מען איבערגעבן די נייַעס, זיך טיילן מיט דאגות און פֿריידן. די דאָזיקע אָוונטיקע „אַסיפֿות‟ פֿלעגן מיך אויף אַזוי צוציִען און פֿאַראינטערעסירן, אַז פֿון מאָל צו מאָל האָב איך בעסער פֿאַרשטאַנען וועגן וואָס עס גייט די רייד. צו אַ יאָר צען האָב איך שוין פֿאַרשטאַנען כּמעט אַלץ. אָפֿט מאָל באַמי איך זיך ווידער אויפֿשטעלן אין מייַן זכּרון די פּנימער פֿון יענע עלטערע ייִדן, און איך פֿרעג זיך אַליין: וואָס איז געווען בשותּפֿותדיקס צווישן זיי? וואָס האָב איך פֿאַרגעדענקט מער פֿון אַלץ? און איך גיב זיך אַליין דעם ענטפֿער: די מורא אין די אויגן… ווי איינע אַ באָבעשי פֿלעגט דאָרטן זאָגן: „מע איז געבליבן נעבעך אָרעם, צעטומלט און דערשראָקן…‟

די שרעק זייערע אין די אויגן איז געווען אַ מין שטענדיקער וויי-געשריי… דאָס איז דאָך געווען אַ דור, וואָס האָט איבערגעלעבט די רעוואָלוציע מיטן בירגער-קריג, מיט די פּאָגראָמען, מיט די הייַדאַמאַקעס, שוין אָפּגערעדט פֿונעם גרויסן חורבן, וואָס יעדער איינער פֿון זיי האָט אים על-פּי-נס איבערגעלעבט. און אַפֿילו אין יענע 1970ער־1980ער יאָרן פֿלעגן זיי זיך נאָך אַלץ שרעקן. מע האָט שוין געזאָרגט פֿאַר די קינדער און אייניקלעך אַ סך מער, איידער פֿאַר זיך. מע פֿלעגט זיך שרעקן פֿאַר אַנטיסעמיטן, וואָס פֿלעגן באַליידיקן און דערנידעריקן אויף שריט און טריט, פֿאַר דער מאַכט, וואָס האָט ניט דערלאָזט ערלעך צו פֿאַרדינען אַן איבעריקן גראָשן, זיך געשראָקן פֿאַר מאַנגל אין עסנוואַרג, ווייַל עס איז געווען אַ צייַט פֿון אַלגעמיינעם דעפֿיציט, און אַז מע האָט געדאַרפֿט האָבן עפּעס אַ לעבנסנויטיקע זאַך, איז עס אָנגעקומען מיט גרינע ווערעם.

וואַסערטורעם, וויניצע

איך פֿלעג באַמערקן, אַז פֿון מאָל צו מאָל האָט מען אָנגעהויבן רעדן שטילער, און אַמאָל כּמעט שעפּטשענדיק. דאָס האָט מען באַהאַנדלט די נייַעס פֿון ישׂראל, וואָס מע איז מצליח געווען צו דערהערן פֿון די אויסלענדישע ראַדיאָ-טראַנסמיסיעס, ניט געקוקט דערויף, וואָס די מאַכט פֿלעגט זיי פֿאַרקלאַפּן מיט ספּעציעלע אײַנריכטונגען; זיי האָבן געשאַפֿן אַ באַזונדערן מין רעש אין די עטער-כוואַליעס. אַגבֿ, דווקא דאָרט, אין יענע אָוונטן, האָב איך נאָך קינדווייַז אויסגעלערנט דאָס וואָרט „פֿאַרקלאַפּן‟. כּמעט יעדער שמועס האָט זיך אָנגעהויבן פֿון די זאַצן: „נעכטן האָט מען ווייניקער פֿאַרקלאַפּט, מע האָט כאָטש געקאָנט כאַפּן אַ פּאָר ווערטער‟, אָדער: „נעכטן איז געווען אַ שוידער, מע האָט אַזוי פֿאַרקלאַפּט, אַז קיין וואָרט האָט מען ניט געהערט. קלאַפּן זאָל זיי אַזוי אין קאָפּ אָן אַן אויפֿהער‟.

די נייַעס פֿון ישׂראל האָבן געהאַט פֿאַר יענע זקנים אַ באַזונדערע וויכטיקייט. זיי זייַנען פֿיזיש געווען ווייַט, אָבער די הערצער זייערע האָבן געקלאַפּט אין ישׂראל. מע פֿלעגט זייער נאָענט נעמען צום האַרצן אַלץ, וואָס ס׳איז פֿאָרגעקומען אין דער ייִדישער מדינה. מע פֿלעגט זיך אויך אַמפּערן איבער דעם, אָבער קלאָר איז געווען איין זאַך: נאָך דעם, וואָס זיי האָבן איבערגעלעבט, איז פֿאַר זיי געווען אַ נחת-רוח צו וויסן און צו פֿילן, אַז ס’איז פֿאַראַן אַ קליין פּלעצל אויף דער גרויסער וועלט, וווּ ייִדיש בלוט איז ניט הפֿקר; וווּ אַ ייִד האָט פֿאַר קיינעם ניט מורא און קאָן זיך אַליין באַשיצן. דערבייַ פֿלעגט מען שיטן מיט ווערטלעך: „זאָל די וועלט וויסן, אַז מיט ייִדן שפּילט מען זיך ניט…‟, אָדער: „ווידער די אַראַבער סטראַשען די וואַנצן…‟, אָדער: „זאָלן די אַראַבער מיט די רוסן ניט וואַרפֿן קיין שטיינער, וועלן זיי ניט קריגן אין די אייגענע ביינער.‟ איינער אַ זקן פֿלעג תּמיד מיט אַ בלישטשענדיקער טרער אין די אויגן איבערחזרן: „אונדזער גאָלדע וועט שוין וויסן וואָס צו טאָן‟…

אין מייַן קינדערשן באַוווּסטזײַן האָבן זיך די נייַעס פֿון ישׂראל פֿעסט פֿאַרבונדן מיטן זאַפֿטיקן און קאָלירפֿולן ייִדישן לשון, דעריבער, ווען איך האָב באַזיניקט דעם פֿאַקט, אַז עס עקזיסטירט ערגעץ-וווּ אַ ייִדישע מדינה, בין איך זיכער געווען, אַז די דאָזיקע מדינה רעדט פּונקט אויף דער זעלבער שפּראַך, ווי אָט די עלטערע ייִדן דאָ, אויפֿן בולוואַר, ווייַל זיי זייַנען דאָך גייַסטיק אַזוי צוגעבונדן צו דער דאָזיקער מדינה… עס איז שווער געווען זיך פֿאָרשטעלן, אַז עס קאָן זייַן אַנדערש, ביז איינעם אַן אָוונט האָט זיך אויפֿן בולוואַר באַוויזן אַן עלטערע, אייַנגעבויגענע ייִדענע, וואָס מען האָט זי גערופֿן מיטן צונעמעניש „לשון־קודש‟. טאַקע פֿון יענער ייִדענע האָב איך זיך דערוווּסט, אַז ס’איז פֿאַראַן נאָך אַ ייִדישע שפּראַך, און פֿון איר האָב איך אויסגעלערנט עטלעכע זאַצן אויף לשון־קודש אין דער אַשכּנזישער אויסשפּראַך, וואָס האָבן אין איר מויל געהאַט עפּעס אַ באַזונדערן חן און געקלונגען ניט האַרט און לאַקאָניש, נאָר אַזוי ווייך, ווי אויסגעניגונט.

די מוזיקשול אין וויניצע, 1990ער יאָרן

אין די אָנהייב 1970ער יאָרן זייַנען די ערשטע משפּחות אַרויסגעפֿאָרן פֿון וויניצע קיין ישׂראל, און די שטאָט האָט אָנגעהויבן גיין אויף רעדער. מיט אַ מין באַזונדערן אימפּעט פֿלעגט מען אויפֿן בולוואַר און אינעם סקווער לייענען און איבערדערציילן די בריוו פֿון קרובֿים און לאַנדסלייַט, וואָס זייַנען עולה געווען. מע האָט זיך אייַנגעקוקט אין די צוגעשיקטע פֿאָטאָגראַפֿיעס, באַהאַנדלט זיי ביז די קלענסטע פּרטים. די ייִדישע שפּראַך איז באַרײַכערט געוואָרן מיט נייַע באַגריפֿן, וואָס פֿאַר אַ זייַטיקן אויער איז שווער געווען זיי צו פֿאַרשטיין: דער האָט געקראָגן אַ דערלויבעניש אויף אַרויסצופֿאָרן, און יענעם האָט מען אָפּגעזאָגט… אין די צוגעשיקטע פּעקלעך האָט מען גענישטערט, און ניט אַלץ איז דערגאַנגען… מע האָט געוואָלט גיין אויף דער באַן-סטאַציע צו באַגלייטן נאָענטע אויף דער באַן ביז טשאָפּ, אָבער מע האָט מורא געקראָגן, ווייַל דאָרטן מסתּמא פֿאָטאָגראַפֿירט מען…

דער שטאַרקסטער זאָג, וואָס איך געדענק, און וואָס האָט אָנגעוואָרפֿן אויף אַלעמען אַן אימה, איז געווען: „בײַ דעם און דעם האָט מען נעכטן געזוכט, זוכן זאָל מען שוין בייַ זיי שטיינער אין די נירן; אַפֿילו אין די סלוייִקלעך מיט אייַגעמאַכטס האָט מען אייַנגעגראָבן שטעקנס, אייַַנגראָבן זאָל מען זיי שוין אין דער רויער ערד…‟ מע פֿלעגט מקנא זייַן די ייִדן פֿון טשערנאָוויץ אָדער פֿון ווילנע, ווייַל פֿון יענע שטעט פֿלעגט די אָרטיקע מאַכט אַרויסלאָזן אַ סך מערער און לייַכטער. אין וויניצע אָבער איז דאָס לעבן פֿון יעדער משפּחה, וואָס האָט דערלאַנגט די בקשה ארויסצופֿאָרן, גלייַך פֿאַרוואַנדלט געוואָרן אין אַ גהינום. די שכנים פֿלעגן זיי שעלטן, פֿון דער אַרבעט האָט מען באַזייַטיקט, און עס הַאָט זיך אָנגעהויבן דאָס אויסמאַטערנדיקע וואַרטעניש, צי מע וועט דערלויבן ארויסצופֿאָרן, צי מע וועט אָפּזאָגן…

ווען איך בין אַלט געווען אַ יאָר פֿופֿצן, בין איך איין מאָל געגאַנגען אויף דער צענטראַלער לענין-גאַס. דאָרט זייַנען געשטאַנען צוויי ביכער-קראָמען איינער לעבן דעם אַנדערן, און איך האָב קיינמאָל ניט געקאָנט זיי סתּם פֿאַרבייַגיין. כ׳האָב געמוזט אַהין אַרײַנקוקן. אין איינעם פֿון זיי האָב איך דערזען אַ קליין ביכעלע מיט ייִדישע אותיות, געקויפֿט אָט דאָס ביכעלע, בין איך געקומען צו לויפֿן צום זיידן און האָב געבעטן בייַ אים זייַן סידור, ווייַל דאָרט, צום סוף פֿונעם סידור, האָב איך אַמאָל דערבליקט דעם אַלף-בית. האָב איך געעפֿנט דאָס נייַ-געקויפֿטע ביכעלע און, מיט דער הילף פֿונעם אלף-בית, גענומען צונויפֿשטוקעווען אַן אות צו אַן אות. איך געדענק ביז הייַנט יענע יונגערישע פֿרייד, וואָס האָט מיך דעמאָלט אַרומגעכאַפּט, ווען די אותיות אינעם ביכל האָבן אָנגעהויבן זיך צונויפֿשטעלן אין ווערטער, און ווערטער אין זאַצן.

צענטער פֿון וויניצע, 2012

דער מחבר פֿונעם לידער־ביכעלע איז געווען דער באַקאַנטער ייִדישער דיכטער שיקע דריז, אונדזער אַ לאַנדסמאַן. ער איז געבוירן געוואָרן אין וויניצער געגנט, אינעם שטעטל קראַסנע. די לידער, געשריבן אינעם פֿאָלקסטימלעכן סטיל, פֿאַרקנאָטן אויף פּשטות און מענטשלעכקייט, אין היימישן פּאָדאָלער ייִדיש, האָבן מיר אַזוי געגלעט די נשמה, אַז איך האָב זיי כּמעט אַלע פֿאַרגעדענקט אויף אויסנווייניק. איך טראָג זיי אינעם זכּרון ביזן הייַנטיקן טאָג. דער זיידע איז געווען גאָר שטאָלץ און זיך געאייַלט צו טיילן מיט זייַנע חבֿרים אויפֿן בולוואַר מיט דער נייַעס, אַז זײַן אייניקל האָט זיך אויסגעלערנט לייענען און שרייַבן אויף ייִדיש. איך געדענק זייערע אויגן, ווען זיי האָבן דערהערט די דאָזיקע בשׂורה. פֿון זיי האָט אַרויסגעשטראַלט אַ ליכט פֿון האָפֿענונג און פֿרייד, אונטערגעהאַלטן מיט אַן אָפֿנהאַרציקן שמייכל.

איך האָב אָנגעהויבן ספּעציעל צו פֿאָרן אינעם קיאָסק אויפֿן אייַזנבאַן-וואָקזאַל, כּדי צו קויפֿן דעם זשורנאַל „סאָוועטיש היימלאַנד‟ און די ישׂראלדיקע קאָמוניסטישע צייַטונג „דער וועג‟. צו ביסלעך בין איך צוגעוווינט געוואָרן צו די באַוווּנדערנדיקע, נייַגעריקע בליקן פֿון די פֿאַרקויפֿערינס אינעם קיאָסק, וואָס האָבן ניט געהאַט קיין העזה מיך צו פֿרעגן, צי איך קאָן עס לייענען אַליין, צי איך קויף עס פֿאַר זיידע-באָבע. זיי האָבן מיך שוין דערקענט פֿון דער ווײַטנס און באַגלייט מיט אַ נאָכגעבנדיקן שמייכל. אַזוי האָב איך געקראָגן די מעגלעכקייט צו פֿאַרבעסערן מײַן ייִדיש און עפֿענען פֿאַר זיך די טיפֿענישן פֿון דער ייִדישער ליטעראַטור. פֿון יאָר צו יאָר האָב איך זיך אַלץ מער אָנגעשטעקט מיט ייִדיש און מיט אַלץ, וואָס ייִדיש טראָגן אין זיך.

איך האָב פֿאַרענדיקט די שול און געקומען קיין מאָסקווע זיך צו לערנען אין אינסטיטוט. ווען איך פֿלעג צוריקומען קיין וויניצע אויף די וואַקאַציעס, האָב איך יעדעס מאָל באַמערקט, אַז אַלץ ווייניקער טרעפֿן זיך מיר עלטערע ייִדן, וואָס רעדן צווישן זיך ייִדיש. שפּעטער האָט מען אויסגעוואָרצלט דעם שיינעם בולוואַר, און אָנשטאָט אים דורכגעלייגט אַ ברייטן שאָסיי. מע האָט אויך איבערגעמאַכט דעם קאָזיצקי-סקווער, און עס זייַנען פֿאַרשוווּנדן די רייען מיט הילצערנע בענק אין די אַלעעס מיט צעצווײַגטע ביימער פֿון ביידע זײַטן. און אָט זייַַנען מער ניט געבליבן יענע זקנים, און מיט זיי באַנאַנד איז אויך ייִדיש פֿון דאָרטן אַוועק, מיט זייַן לאַשטשענדיקער נגינה.

זייערע קינדער האָבן דאָ און דאָרט נאָך פֿאַרשטאַנען דאָס גערעדטע ייִדיש, אָבער לייענען האָבן זיי שוין ניט געקאָנט. באַקאַנטע פֿלעגן מיך אַרייַנרופֿן, איך זאָל צונעמען די ייִדישע ביכער, זשורנאַלן און צייַטונגען, וואָס ס׳זייַנען געבליבן פֿון זייערע עלטערן. וווּ פֿלעגט מען האַלטן די דאָזיקע אוצרות? — אָדער אויפֿן בוידעם, אָדער אינעם קעלער. האָב איך טאַקע פֿון די וויניצער ביידעמער און קעלערס אָנגעזאַמלט מייַן ריזיקע ביבליאָטעק. אַַמאָל גלוסט זיך מיר זיך אַ וויצל טאָן, זאָג איך, אַז מייַנע ייִדיש-קענטענישן האָב איך דעראָבערט פֿון די קעלערס און פֿון די ביידעמער. און ווען איך בלעטער הײַנט די אַלטע פֿאַרגעלטע ביכער און דערפֿיל זייער זיסלעכן ריח, לעבט אינעם זכּרון אויף יענע מעלאָדיע פֿונעם וויניצער ייִדיש, וואָס האָט מיך פֿאַרכּישופֿט אָן אַ שיעור אויפֿן גאַנצן לעבן.

אָט בלעטער איך אַ זאַמלונג פֿון דוד האָפֿשטיינס לידער, וואָס איך האָב אַמאָל ארויסגעקראָגן פֿון איינעם אַ בוידעם אויף דער יערוסאָלימקע, און שטויס זיך גלײַך אָן אויף די שורות, וואָס גיבן איבער אַמבעסטן דאָס, וואָס איך פֿיל איצט, דערמאָנענדיק זיך אין די יאָרן פֿון מייַן קינדהייט, ווען איך האָב אייַנגעזאַפּט אין זיך די פֿרייד און דעם ווייטיק פֿונעם ייִדישן וואָרט:

אין ייִדישן וואָרט, וואָס איז אָקאָרשט אַרויס פֿון די צוואַנגען…
אין ייִדישן וואָרט, ווי עס איז, איז פֿאַראַן אַזאַ „עפּעס‟,
וואָס האָט שוין די זיכערע רו און די ברייטקייט פֿון עפּאָס.
קוקט זיך נאָר אייַן מיט געהער, מיט אַן אויג אַ פֿאַרטיפֿטן,
הערט איר דעם שווערן געבורט פֿון די קינפֿטיקע שריפֿטן?

2 Comments

  1. בכוח הצלחתי לצלוח את המעיישה. זה לא זרם אצלי חלק, בנחת ובחן כמו שאידיש צריך. הסבא והסבתא שלי שדיברו אידיש כבר עלו ארצה לפני שנולדתי. לפני שפרצה השואה. השיח בינינו היה מאוד בסיסי. אסן, שלופן, גרויס ואקסן, שיינה מיידלה, לוקשן, געפילטה פיש, קים אהער, גיי אוועק, פורן אין אוטובוס, … הם היו סבא וסבתא ולא זיידה, בובה. אבל כשאני שומעת היום את יעקב בודו אני נהנית וצוחקת ממש מהבטן אפילו בפעם ה-213. אני ממש שמחה שיש לי את האוצר הזה.

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s