אין געיעג נאָך אַ שמעטערלינג

באָריס סאַנדלער

אין שפּעטן בלעטערפֿאַל פֿון איר לעבן, איז זי געקומען פֿון מרחקים נאָך אַ מאָל צו טרעטן אויף דער Via Dolorosa פֿון יענעם יונגן מיידל, אפֿשר וועט איר געלינגען צו באַלײַכטן די שאָטנדיקע ווינקלען אין איר געמיט, דערבליקן און אפֿשר אויך באַנעמען דעם „פֿאַרוואָס‟, וואָס האָט זי געפֿירט צום ערשטן זעלבסטמאָרד?

בלומע לעמפּעל, „קרבן‟

דער ניגון, וואָס האָט זיך שטיל געוועבט אין רוים, וואָלט געקאָנט זײַן אַ וויגליד אָדער אַ קינה, אָדער אַ תּפֿילה, אין וועלכער עס פֿלעכטן זיך איבער דאָס נשמהדיקע פֿון אַ מוטער, וואָס וויגט אײַן איר נפֿשל, און דער טרויער פֿון אַ טאָכטער, וואָס באַוויינט די פֿאַרלאָזטע נשמה פֿון איר מוטער…

די יונגע פֿרוי מיטן נאָמען סאַנדע איז געזעסן אינעם שעזלאָנג, די אויגן פֿאַרמאַכט, דער קאָפּ עטוואָס גענייגט אויף אַ זײַט, ווי זי וואָלט זיך פֿון עפּעס פֿאַרשעמט און אים אָפּגעקערעוועט. די געדיכטע רויטהאָריקייט האָט זיך ווייך געבעט אונטער דעם סילועט פֿון איר אויסגעבלייכט פּנים. די בייגעוודיקע ליניע האָט זיך אָנגעהויבן פֿונעם הויכן שטערן, זיך לײַכט נאָכגעגעבן דער גלײַכער נאָז און געצייכנט ווײַטער — דעם בויגן פֿון ליפּן, עטוואָס־פֿאַרריסענעם קין און דערנאָך זיך שטײַל אויסגעבויגן און געפֿאַלן אַראָפּ, געלאָזט אויפֿן הינטערגרונט בולטע קאָנטורן פֿון איר לאַנגן האַלדז.

אויפֿן שויס, ווי אָפּגעטיילט פֿון דער ווירקלעכקייט, האָט גערוט אַ צעעפֿנט ביכל, איבערגעקערט מיט די טונקל־ברוינע טאָוולען אַרויף. די פֿינגער פֿון דער לינקער דלאָניע, וואָס האָט אויף דעם בוך געפֿונען אַן אָנשפּאַר, האָבן לײַכט געציטערט, אַרויסווײַזנדיק אַ לעבן אינעם שלאַבעריקן קערפּער. די האַנט אויף די טאָוולען האָט אָפּגעהאַלטן דעם גאַנג פֿון דער מעשׂה, נישט געגעבן איר זיך אַנטוויקלען און זיך אויסלאָזן אין אַ סוף, ווי עס פּאַסט פֿאַר אַן עכטער מעשׂה. דער ניגון האָט זיך פּאַמעלעך אַרײַנגעגאָסן אינעם תּחום פֿונעם טעקסט און זיך מיט אים באַהעפֿטעט…

גלײַך נאָך דעם וואָס ס׳איז מיט סאַנדען געשען כּמעט מיט אַ יאָר צוריק — נאָך די מסוכּנע ווייען האָט זי אַפֿילו נישט באַלד פֿאַרשטאַנען, אַז די סיבה פֿון איר פּײַן איז אויסגעגאַנגען; זי האָט זיך פֿון איר באַפֿרײַט, זיך אויסגעליידיקט… זי האָט איבערגעלעבט אַ מצבֿ, ווען מע זעט אַ פֿילם, שוין אַ מאָל אַ געזעענעם, אָבער מע געדענקט נישט וואָס ס׳וועט זײַן ווײַטער. ערשט נאָכן דורכקוקן אַן עפּיזאָד, דערמאָנט מען זיך, אַז מ׳האָט אים שוין אַמאָל געזען. און אַזוי איין עפּיזאָד נאָך אַן אַנדערן ביז דער פֿילם פֿאַרענדיקט זיך. זי האָט נישט געוואָלט וואַרטן ביז אַלע עפּיזאָדן וועלן זיך דורכטראָגן פֿאַר אירע אויגן, ווײַל סוף־כּל־סוף וועט זי מוזן ווידער זען די קאַלוזשע בלוט אויפֿן געלעגער, אין וועלכן ס׳איז פֿאַרכלינעט געוואָרן דאָס נישט־אויסגעטראָגענע קינד אירס. זי האָט געוואָלט זען גלײַך דעם סוף פֿונעם שוידער־פֿילם, פֿון איר לעבן.

דערנאָך איז געקומען די גרויע אַפּאַטיע, ווען אַלע פֿאַרבן און פֿאַרביקע קלאַנגען אַרום האָבן פֿאַרלוירן זייער זאַפֿטיקייט. זיי זײַנען געוואָרן אויסגעברענט און פֿאַרטויבט. אַ בערגל פֿאַרברענטע אָסען־בלעטער. סאַנדע האָט דעמאָלט געטראַכט, אַז בעסער איז צו ווערן פֿאַרברענט אין אַ שײַטער, אַז דער ווינט זאָל דעם אַש צעטראָגן, איידער ווערן פֿאַרטריקנט און פֿוילן אונטער די פֿיס. דאָס גרין־זאַפֿטיקע בלעטל, אָפּגעריסן פֿון דער צווײַג האָט זיך געדרייט אַרום איר פּנים, גערייצט זי מיטן לעבן, אָבער בשעתן פֿאַלן איז עס גיך פֿאַרוועלקט געוואָרן אין דער לופֿטן.

babele
זומער־צײַט אויף דער דאַטשע פֿלעגט סאַנדע מיטן טאַטן גיין כאַפּן שמעטערלינגען מיט אַ זאַקנעצל…

קיין שטערן זײַנען אין אירע נעכט נישט געווען. מ׳האָט זיי אָנגגעשטאָכן אויף אַ שפּילקע און ווי אַ קאָלעקציע אויסגעלאָשענע לײַכט־זשוקלעך באַהאַלטן אין אַ פֿינצטערער פּושקע. זומער־צײַט אויף דער דאַטשע פֿלעגט סאַנדע מיטן טאַטן גיין כאַפּן שמעטערלינגען מיט אַ זאַקנעצל, ענלעך צו אַ נאַכט־טשיפּיק. אויף דער לאָנקע אין מיטן וואַלד זײַנען געוואַקסן געדיכטע גרעזער מיט פּיצינקע פֿאַרשיידנקאָליריקע בלימעלעך, און די שמעטערלינגען האָבן זיך זיגזאַגיש געטראָגן איבער זיי, אַראָפּגעלאָזט זיך אָט אויף איין בלימל, אָט אויף אַן אַנדערס. סאַנדע פֿלעגט פּלוצעם בלײַבן שטיין, זיך נישט רירן פֿון אָרט — די האַנט הענגט אין דער לופֿטן, פֿאַרקוועטשט דעם שטעקן מיטן זאַקנעצל. זי ווערט אַליין ענלעך צו אַ דין סטענגל מיט אַ רויט קעפּל, אויף וועלכן עס וועט אָט־אָט זיך אַוועקזעצן אַ שמעטערלינג. די גרינע אויגן אירע שיסן אויס שאַרפֿע בליקן־פֿײַלן אין די שוויבלענדיקע באַבעלעך — אַ רגע און דאָס זאַקנעצל כאַפּט עס מיטן בלימל אין איינעם.

אין די ווינטער־פֿאַרנאַכטן פֿלעגט סאַנדע זיצן מיטן טאַטן און באַטראַכטן אינעם באַגלאָזט קעסטעלע די שיינע שמעטערלינגען מיט ברייט צעשפּרייטע פֿליגעלעך. פֿונעם קעפּל האָט אַרויסגעשטעקט אַ דינע שפּילקע, וואָס האָט די שמעטערלינגען אויף אייביק צוגעשטאָכן צום ווײַסן פֿירעקיקן דנאָ. זיי זײַנען געווען טויט און מיט זייער אומבאַוועגלעכקייט נישט אַרויסגערופֿן קיין דערמאָנונגען.

בלינדע נעכט, אָן שטערן, אָן אַ שפּענדל לבֿנה־שײַן, האָבן אָנגעטאָן סאַנדען אין זייער שוואַרצן מאַנטל, וואָס האָט מיט זײַן משׂא זי אַראָפּגעשלעפּט צו דער ערד. זי האָט דאָך געוואָלט זיך פֿאַרוואַנדלען אין אַש… בײַ איר גאַנצער אָפּגעזונדערטקייט פֿון טעג און נעכט, פֿון דעם לעבן אַרום איר, וואָס איז אָנגעגאַנגען ווײַטער, האָט פֿאָרט איין געדאַנק צוגעגעבן איר די האָפֿענונג צו עקזיסטירן — צו געפֿינען אַ מיטל מאַכן צו אָט דער עקזיסטענץ אַ סוף. טאַקע דער דאָזיקער נאָגנדיקער געדאַנק האָט זי געבראַכט צום שאַכטל מיט פּילן, וואָס דער דאָקטער האָט איר געהאַט צוגעשריבן קעגן דעפּרעסיע. דער אײַנפֿאַל האָט זי אַפֿילו פֿאַרווײַלט: ס׳איז דאָך אַזוי פּשוט — אײַנשלינגען אַלע פּילן מיט איין מאָל… די קליינע מלאכימלעך, וואָס האָבן זיך טאַקע נישט דערוואַרט צו שפּילן זיך מיט איר נפֿשל, וועלן זיך איצט נוקם זײַן אין דער מוטער. אַזוי קומט איר… ווי אויף צו לעהכעיס, איז עמנואל געקומען אַהיים צו פֿרי. ער האָט אַלץ באַלד פֿאַרשטאַנען און אַרויסגערופֿן דעם אַמבולאַנס…

זינט סאַנדע האָט זיך אומגעקערט פֿון שפּיטאָל דאָס צווייטע מאָל איז זי נישט געשלאָפֿן מיט איר מאַן אויף איין געלעגער, זיך אַריבערגעקליבן אין אַנדערן צימער, וואָס זיי, פֿאַר דעם וואָס דער אומגליק איז געשען, האָבן פּלאַנירט אָפּצוגעבן דעם קינד. זיי האָבן ספּעציעל גאָרנישט ניט צוגעגרייט פֿאַרן עופֿעלע, נישט קיין וויגעלע, נישט קיין ווינדעלעך און נישט קיין שפּילעכלעך — זיך געהאַלטן בײַם כּלל פֿון סאַנדעס מאַמע, אַז ס׳איז נישט קיין גוטער סימן צוגרייטן זאַכן פֿאַרן קינד נאָך איידער ס׳איז געבוירן געוואָרן. זיי האָבן דעם צימער סתּם אָפּגעפֿרישט, אָפּגעפֿאַרבט די ווענט און טיר. די טאָגיקע שײַן האָט באַלויכטן דעם צימער פֿון דער סטעליע, פֿון דעם פֿירעקיק־שמאָלן פֿענצטער.

סאַנדעס מאַן, עמנואל, האָט האַלב־ערנסט באַמערקט, אַז זײַן זון וועט געוויס וואַקסן אַן אַסטראָנאָם. דערצו וועט די מלאכימלעך זײַן גרינגער אַרײַנצוקוקן צו אים. מיט עמנואלן האָט סאַנדע זיך באַקענט דורך אַ וועבזײַטל. דער מאַמען איז גענוג געווען נאָר עפֿענען דאָס מויל, אַרויסצוברענגען צוויי ווערטער וועגן אַ שידוך, ווי סאַנדעס פּנים פֿלעגט באַלד אויפֿפֿלאַמען — אירע האָר האָבן געברענט אָן פֿײַער. דער עלעקטראָנישער שדכן האָט בײַ איר נישט קיין כּעס און נישט קיין פֿאָראורטיילן נישט אַרויסגערופֿן. פֿון דעסטוועגן, האָט זי צווישן הונדערטער און אפֿשר טויזנטער אַזעלכע „שדכנים‟ אויסגעקליבן בפֿירוש דעם ייִדישן JDate.com. אין אַ האַלב יאָר אַרום נאָך זייער באַקאַנטשאַפֿט האָבן סאַנדע און עמנואל בשותּפֿות געדונגען אַ דירה און אַהין אַריבערגעפֿאָרן. כּמעט צוויי יאָר איז אַוועק צו פֿאַרשטיין, אַז זייער „ביִאָפּסיכאָלגישע צונויפֿפּאָרלעכקייט‟ דערמעגלעכט זיי צו שאַפֿן אַ משפּחה. מיט עטלעכע חדשים שפּעטער איז סאַנדע פֿאַרגאַנגען אין טראָגן…

עמנואל האָט איר נישט פֿאַרגינען גרינג אַוועקצוגיין, אײַנשלאָפֿן און פֿאַרשווינדן, נישט איבערלאָזנדיק אויף דער וועלט קיין לעבעדיקן שפּור נאָך זיך. סאַנדע וועט עס אים קיין מאָל נישט מוחל זײַן. אין יענער נאַכט האָט דער קײַלעכדיקער פּרצוף פֿון דער לבֿנה חוצפּהדיק אַרײַנגעקוקט אינעם צימער. זי האָט נישט געקאָנט שלאָפֿן. די פּיל, וואָס זי האָט אײַנגענומען פֿאַרן שלאָף, האָט נישט געהאָלפֿן. עמנואל גרייט איצט איר אַליין צו, איידער ער גייט אַוועק צו דער אַרבעט, אַלע פּילן וואָס סאַנדע דאַרף אײַננעמען אין משך פֿון טאָג. ער לייגט זיי אויס אינעם קליינעם פּושקעלע מיט דרײַ באַזונדערע פֿענצטערלעך — פֿרי, מיטאָג, אָוונט. סאַנדעס מאַמע רעדט איר אײַן, אַז עמנואל איז זייער אַ געטרײַער מאַן. ער פֿאַרלויפֿט סאַנדען אַלע וועגן. זי וועט נאָך האָבן קינדער. דער דאָקטער האָט אויך אַזוי געזאָגט. מעגלעך… אָבער נישט פֿון עמנואלן. זיי מוזן זיך צעשיידן.

די שײַן פֿונעם סטעליע־פֿענצטער האָט זיך געדיכט געשפּרייט איבערן געלעגער, וווּ סאַנדע איז געלעגן. זי האָט געהאַלטן די אויגן פֿאַרמאַכט, אָבער געפֿילט מיט די וויִעס אַ צוריר, ווי ס׳וואָלט אַ קילבלעכער אָטעם אַ ווייע געטאָן אויפֿן פּנים. און תּיכּף נאָך דעם איז אַ שטעכיקער ציטער דורכגעלאָפֿן איבערן לײַב. אַלע אָדערן פֿון איר קערפּער האָבן זיך מיטאַמאָל צונויפֿגעדריקט אין אַ קנויל און שוין אַזוי האָט זי דער קראַמפּ געהאַלטן אַ קורצע ווײַלע, ביז ער האָט זי אָפּגעלאָזט. זי האָט זיך געבאָדן אין אַ הייסן שווייס, וואָס האָט פּאַמעלעך צעשמאָלצן דעם אײַנגעפֿרוירענעם געפֿיל פֿון תּענוג.

סאַנדע האָט זיך בפֿירוש דערשראָקן. אַראָפּ פֿונעם געלעגער, האָט זי באָרוועסערהייט אינעם נאַכטהעמד זיך געלאָזט צו דער טיר פֿונעם שלאָף־צימער. אַ רגע איז זי געשטאַנען פֿאַרטײַעט דעם אָטעם, ווי זי וואָלט געדאַרפֿט זיך אַרײַנגנבֿענען אויף אַ פֿרעמדן שטח. די טיר האָט זיך אויפֿגעעפֿנט פֿון איר לײַכטן שטופּ און זי האָט איבערגעטראָטן די שוועל.
די פֿולע לבֿנה איז איר געגאַנגען אַנטקעגן, אויך דאָ אַרײַנגעקוקט דורכן הויכן פֿענצטער, אָנשטעלנדיק אַ געדיכטן זײַל ליכט אויף זייער בעט. עמנואל האָט דאָס ווײַב נישט באַמערקט; געלעגן נאַזנדיק אַן אָפּגעדעקטער, די אויגן פֿאַרמאַכט, האָט ער אָנאַנירט. פּלוצעם האָט ער אויסגעדרייט דעם קאָפּ צו דער טיר, וווּ סאַנדע איז געבליבן שטיין, ווי אַ געשפּענסט, אויפֿגערודערט פֿון זײַן פֿאַרגעסנקייט. מיט איין באַוועגונג האָט עמנואל זיך אויסגעדרייט צו סאַנדען מיט דער פּלייצע און זיך אײַנגעקאָרטשט, ווי ס׳וואָלט אים געכאַפּט דער מאָגן. זי איז צו צום געלעגער, זיך געלייגט לעבן אים, אײַנגענורעט זיך מיטן פּנים אין זײַן נאַקעטן אַקסל. איר האַנט האָט זיך אַראָפּגעגליטשט ביז די פֿינגער האָבן זיך צוגערירט צו זײַן אבֿר, נאָך אַ צעפּאַליעטן און האַרטן. עמנואל האָט זי נישט אָפּגעשטעלט; ער האָט שטיל געזיפֿצט אָדער געוויינט, זיך נאָכגעגעבן דעם ווײַבס ווייכע באַוועגונגען. זי האָט זיי אויך נישט איבערגעריסן נאָך דעם, ווי איר מאַן האָט אויפֿגעציטערט מיט אַ טיפֿן כליפּ און זי האָט דערפֿילט אויף דער דלאָניע און צווישן די פֿינגער דעם קלעפּיקן אויסגאָס.

ער האָט אָפּגעפֿירט איר האַנט און, ליגנדיק נאָך אַלץ אויסגעדרייט צו איר מיט דער פּלייצע, אַרויסגעבראַכט הייזעריק: „גיי… גיי…‟

די צײַט איז געגאַנגען און אין דעם פֿאַל האָט מען זיך געקאָנט פֿאַרלאָזן אויפֿן ווערטל פֿון סאַנדעס מאַמע, אַז די צײַט היילט. די עלטערן, ווי יעדן זומער, האָבן אויף אַ חודש געדונגען אַ דאַטשע, ווי זיי האָבן גערופֿן דאָס הילצערנע שטיבל אויף רעדער אינעם פּענסילוועניער אָפּרו־שטעטל מיטן אינדיאַנישן נאָמען שאָכאָלאַ. סאַנדע און עמנואל פֿלעגן אין יולי אויך אַנטלויפֿן פֿון ניו־יאָרק, ווײַל די פֿײַכטע היץ האָט אַרויסגענומען די נשמה אויך בײַ געזונטע מענטשן. זיי פֿלעגן פֿאָרן קיין פּאַריז, וווּ ס׳האָט געוווינט עמנואלס שוועסטערקינד און שוין צוזאַמען מיט זײַן מיידל פֿאַרברענגען די צײַט זאַלבע פֿערט. סאַנדע האָט ליב געהאַט פּאַריז, וואָס פֿלעגט אַרײַנברענגען אין איר געמיט ליכט און לײַכטקייט; און אין דער זעלבער צײַט — אַן אומבאַנעמיקע בענקשאַפֿט נאָך דער אַלטער אייראָפּע, פֿאַרפֿלאַנצט אין איר נשמה פֿון די ביכער און די צעשווענקטע קינדער־דערמאָנונגען, דערהערט פֿון איר באָבען.

דעם זומער האָט דער דאָקטער נישט רעקאָמענדירט סאַנדען פֿאָרן קיין אייראָפּע, און בכלל צו פֿאַרברענגען בעסער נישט ווײַט פֿון ניו־יאָרק אין אַ שטיל אָרט — אין די בערג, אין וואַלד. האָט מען באַשלאָסן, אַז מע וועט דינגען אין דער זעלבער שאָכאָלאַ אַ גרעסערע „דאַטשע‟. סאַנדע וועט זײַן צוויי וואָכן מיט די עלטערן און עמנואל וועט קומען אויף די סוף־וואָכן.

און טאַקע — אין שאָכאָלאַ האָט סאַנדע אָטחיעט. דאָס שיינע הילצערנע שטיבל איז געשטאַנען אויף אַ בערגל, אין מיטן אַ לאָנקע, אַרומגערינגלט מיט ביימער. ליגנדיק אויפֿן שעזלאָנג אויף דער אָפֿענער וועראַנדע, האָט סאַנדע נאָכגעקוקט די שיינע שפּילעוודיקע שמעטערלינגען. ס׳האָט געקאָנט אויסזען, אַז צווישן יענע ווײַטע זומער־טעג פֿון איר קינדשאַפֿט און דעם הײַנט, האָט זיך גאָרנישט ניט געביטן. ס׳איז דאָך גענוג איר, דאַכט זיך, אַראָפּשפּרינגען פֿון די צוויי־דרײַ טרעפּלעך און זיך לאָזן מיטן זאַקנעצל כאַפּן די וווּנדערלעכע באַשעפֿענישן, אַז דער מהלך פֿון יאָרן זאָל פֿאַרשווינדן… אָבער אין זכּרון האָבן זיך אויך אײַנגעקריצט יענע שיינע שמעטערלינגען פֿונעם טאַטנס קאָלעקציע; די דינע פּורפּור־פֿליגעלעך צעשפּרייט, ווי זיי וואָלטן געשוועבט אין זייער אומבאַוועגלעכער אייביקייט, צוגענעגלט צום דנאָ פֿונעם קעסטעלע מיט אַ שפּילקע…

פֿאַרן קומען אַהער האָט איר די חבֿרטע מיטגעגעבן אַ בוך פֿון אַ ייִדישער שרײַבערין בלומע לעמפּעל, איבערגעזעצט אויף ענגליש. זי האָט זיך אינעם בוך דערמאָנט ערשט אויפֿן דריטן טאָג. אָנגעהויבן לייענען, האָבן זי די דערציילונגען פֿאַרכאַפּט; צו מאָל אַזוי ווײַט, אַז סאַנדע האָט געפֿילט ווי זי ווערט אַרײַנגעשלעפּט אינעם געוועב פֿון געדאַנקען און געפֿילן, געשילדערט מיט ווערטער. באַזונדערס האָט סאַנדע זיך איבערגענומען מיטן גורל פֿונעם פּוילישן מיידל אסתּר. אויך דעמאָלט אין די ווײַטע דרײַסיקער יאָרן, איז פּאַריז געווען פֿאַר איר אַן אויסגעחלומטע שטאָט, וווּ „עס שטורעמט אין גאַס, אין הויז, אויף די בולוואַרן און אויף די הינטער־גאַסן, באַזונדערס שטורעמט עס אויפֿן מאָנמאַרטר. עס שטורעמט מיט אַרטיסטן, מיט אַטלעטן, פּראָפֿעסיאָנעלע ליידיק־גייער, רעוואָלוציאָנערן, פֿאַשיסטן, קעמפֿער פֿאַר יעדן מין פֿרײַהײט…‟

סאַנדע האָט זיך נישט געקאָנט אָפּרײַסן פֿונעם לייענען. זי אַליין איז געוואָרן אַ געשטאַלט, וואָס האָט זיך אָנגעטאָן מיט כּוח נישט בלויז נאָכצופֿאָלגן די מעשׂים, נאָר אויך פֿאַרנעמען אַן אייגן אָרט אין די פּאַסירונגען.

דעריבער האָט סאַנדע זיך נישט פֿאַרחידושט, ווען דער ראַכיטישער פּאַרשוין מיט צוויי קרומע פֿיס און אויפֿגעבלאָזענעם בויך האָט זי, סאַנדען, אָנגערופֿן אסתּר, וואָס האָט שוין עטלעכע טעג געוווינט בײַ איר קוזינע אינעם הויז נומער 13 אויף רי ד׳אַרסעל. סאַנדע ווייסט, וווּ די גאַס געפֿינט זיך, מע דאַרף אַרויסגיין אויף דער מעטראָ־סטאַנציע באַרבעס. אַגבֿ, גאָר נישט ווײַט פֿון דעם בולוואַר קליניאַנקור וווינט עמנואלס שוועסטערקינד. קיין פּאַריז איז אסתּר נישט געקומען, נאָר אַנטלאָפֿן. אין לאָדזש, וווּ זי האָט געוווינט, האָט אויף איר געלויערט די סכּנה צו זײַן אַרעסטירט. זי און נאָך עטלעכע מיידלעך האָבן פֿאַרשפּרייט „קאָמוניסטישע פֿלוגבלעטלעך‟.

די קוזינע אַליין וווינט אין ענגשאַפֿט: דער איינציקער צימער האָט געדינט ווי אַ „קיך צום קאָכן, אַ שטוב צום שלאָפֿן און אַ וואַרשטאַט צום אַרבעטן…‟ דאָס פֿרײַ אָרט אין אײַזערנעם בעט, וואָס דער קוזינקעס מאַן האָט איבערגעלאָזט, האָט זי איצט פֿאַרנומען. ער אַליין איז „אַנטלאָפֿן מיט אַ פֿראַנצוזויקע‟. ניין, נישט אַזאַ פּאַריז האָט דעם מיידל זיך געחלומט. ווי עס שרײַבט די מחברין: „די פּאַריז וואָס האָט זי געצויגן, איז געווען די שטאָט פֿון קוואַליקן, שטורמישן צוזאָגנדיקן שטאָף פֿון לעבן; די שטאָט פֿון ראָמאַנס, קונסט און ליכט…‟

דער ראַכיטישער שייגעץ טשעפּעט זיך צו איר. ער איז דער קאָנסיערזשקעס זון. איין מאָל, ווען אסתּר האָט זיך אומגעקערט פֿון די אָוונט־קורסן, האָט ער זי אונטערגעוואַרט אינעם פֿינצטערן קאָרידאָרל, גלײַך בײַם אַרײַנגאַנג פֿון הויז. ער האָט זי אַרומגעכאַפּט, צוגעדריקט צו דער וואַנט און אָנגעהויבן קושן. זי האָט זיך קוים אַרויסגעריסן פֿון זײַנע מגושמדיקע לאַפּעס… סאַנדע האָט דערפֿילט אויף איר פּנים זײַן סלינע און מיט עקל אַ רײַב געטאָן עטלעכע מאָל די באַקן מיט דער דלאָניע…

אסתּר האָט זיך פֿאַרשריבן אויף די אָוונט־קורסן. זי ווייסט, די קוזינע האָט איר עס געגעבן צו פֿאַרשטיין, אַז צו געפֿינען אַ לײַטישע אַרבעט, דאַרף מען האָבן אַרבעטס־פּאַפּירן, און כּדי צו באַקומען אַרבעטס־פּאַפּירן און אַ לײַטישע אַרבעט, דאַרף מען קענען די שפּראַך פֿון לאַנד…

סאַנדע האָט זיך אַרײַנגעוואָרפֿן אינעם טײַך פֿון אסתּרס לעבן און איבערלעבענישן. זי האָט געאָטעמט מיט איר אין איין אָטעם, זיך געפֿרייט מיט די זעלבע פֿריידן און געוויינט מיט אירע טרערן. נישט איין מאָל האָט סאַנדע געוואָלט אָפּהאַלטן אסתּרל פֿון אַן אומבאַטראַכטן, צוגעאײַלטן באַשלוס, ס׳איז אָבער נישט אין איר מאַכט געווען צו ענדערן דעם סוזשעט. זי האָט געקאָנט נאָר נאָכפֿאָלגן, און דאָס נאָכפֿאָלגן איז טאַקע געווען איר שליחות פֿון אַ לייענער. זי האָט אַמאָל ערגעץ אויסגעלייענט, אַז דער אונטערשייד צווישן דעם שרײַבער און לייענער באַשטייט אין דעם, וואָס דער שרײַבער דערמאָנט דעם לייענער זאַכן, וועגן וועלכע דער לייענער האָט פֿאַרגעסן אָדער וויל זיך אין זיי נישט דערמאָנען.

סאַנדע האָט שוין, דאַכט זיך, גובֿר געווען דאָס פֿינצטערניש פֿון איר אייגענער אָפּגעזונדערטקייט און אײַנגעצאַמטקייט; זיך אַרויסגעריסן פֿון דעם גיפֿטיקן זעלבסטמאָרד־אײַנבײַס. זי האָט ווידער געזען די זעלבע שטערן, וואָס ס׳האָט פֿון איר מיידלשן פֿענצטער אין ווײַטע צײַט־מרחקים געזען אסתּר. זיי, די שטערן, האָבן איצט פֿון זייער אייביקייט געקוקט אויף די צוויי יונגע פֿרויען, פֿאַרפֿלעכטנדיק זייערע גורלות אין איין לײַב־און־נפֿש. מעגלעך, אַז דווקא דאָס איבערלעבן ווידער, נאָר אויף אַן אַנדער אופֿן, די זעלבע יסורים, קאָן ברענגען סאַנדען אַ רפֿואה־שלמה…

און די שרײַבערין, שוין אַליין געוואָרן אַ שטערן פֿון אייביקייט, האָט געשילדערט איר פּאַריזער מעשׂה ווײַטער. אסתּר האָט געמוזט פֿאַרלאָזן דאָס הויז, כּדי פּטור צו ווערן פֿון דעם ראַכיטישן „געליבטן‟, פֿאַרלאָזן דאָס שמאָלע עגונה־בעטל פֿון איר קוזינע. זי האָט זיך אַריבערגעצויגן אין אַן אַנדער דירה, נישט ווײַט פֿון אַ פֿאַבריק, וווּ מע ברענט קאַווע. סאַנדע האָט זיך דערמאָנט, אַז אין דעם זעלבן קוואַרטאַל, וווּ אסתּר האָט זיך געדונגען אַ דירהלע, געפֿינט זיך אַ קאַווע־הויז. דער אַראָמאַט פֿון דער געקאָכטער קאַווע האָט זיך געפֿילט שוין פֿון דער ווײַטנס. ער האָט איצט פֿאַרשיכּורט זיי ביידע (מע וואָלט זיי פֿון איצט אָן געקאָנט רופֿן — אסתּר־סאַנדע, אָדער סאַנדע־אסתּר).

דאָס שטענדיקע האַוועניש פֿון דער שטאָט און דער ראָמאַנטישער טשאַד, וואָס האָט איבער די פּאַריזער גאַסן זיך אַרומגעטראָגן אין אַלע צײַטן, האָט אויך אסתּרן נישט אויסגעמיטן. זי האָט זיך מיטן פּוילישן בחור געטראָפֿן אויף מאָנמאַרטר. ער האָט געוואַרט זײַן שעה זיך איבערצופּעקלען איבער די פּירענעען קיין שפּאַניע, כּדי דאָרט צו קעמפֿן פֿאַר זײַנע אידעאַלן.

סאַנדען איז ער בפֿירוש נישט געקומען צום האַרצן, דער פּלאַפּלענדיקער בחור מיט אַ רויטער באָרד (די שרײַבערין האָט אַפֿילו נישט געהאַלטן פֿאַר נייטיק אים אָנצורופֿן בײַם נאָמען!). סאַנדעס לעבנס־דערפֿאַרונג, דער מרחק פֿון צײַט און געשעענישן האָט זי געלערנט, אַז אַ מענטש, וואָס שאַצט נישט זײַן אייגן מזל, קען קיין מזל נישט ברענגען די אַנדערע. זאָל ער אַפֿילו זײַן אַ פֿרײַהייט־קעמפֿער. אָבער אסתּר, פֿאַרטשאַדעט פֿון איר באַשערטקייט, האָט עס נישט געוואָלט זען און הערן. זי איז געקומען צו זיך נאָך דער פֿאַרטשאַדעטקייט ערשט דעמאָלט, ווען דער שניי אין די בערג האָט געשמאָלצן און דער באַשערטער אירער האָט געשוואַרצט די גרענעץ. „ערשט נאָך זײַן אַוועקגיין, האָט זיך אסתּרל געכאַפּט, אַז זי איז אַ קאַפּיטשקע שוואַנגער…‟

איצט זײַנען זיי שוין ביידע, אסתּר־סאַנדע, ווי איין אָנגעפּלאָגטע נשמה, געגאַנגען אויפֿן זעלבן וועג פֿון Via Dolorosa. סאַנדע האָט געטראָגן איר שולד פֿון פֿאַרלירן דאָס קינד, און אסתּר — די עבֿירה, וואָס האָט שוין גערײַפֿט אונטער איר יונג האַרץ. פֿאַראייגנט האָט זיי ביידע דער זעלבער באַשלוס — זעלבסטמאָרד. קיין ברירות, נישט געקוקט אויף איר יונגן עלטער, האָבן אסתּרן נישט אויסגעפֿעלט, און זי האָט זיך וועגן דעם געטיילט מיט סאַנדען: קודם־כּל פּילן, וואָס פֿירן צום גן־עדן דורך אַ הינטערטיר. מע קאָן זיך הענגען מיט דער רויטער סטענגע, וואָס ווינקט אַזוי שעלמיש אַרויס פֿון אירע שוואַרצע האָר… „אָפּגעהאַלטן האָט מיך פֿון דעם רײַכן אויסוואַל, — האָט אסתּרל ווי פֿאַרענטפֿערט זיך, — דער געדאַנק, אַז נאָך אַן אַליינמאָרד ווערן די קערפּערס געפּאַלמעסט. נישט פֿאַר דעם צוועק האָט מיך גאָט באַשאַפֿן, כ׳זאָל קומען אויף יענער וועלט מיט אַן אָפֿענעם בויך…‟
אסתּר האָט לעבן זיך נישט געהאַט אַזאַ מענטש ווי סאַנדעס עמנואל, וואָס איז איר „פֿאַרלאָפֿן אַלע וועגן‟. איצט האָט סאַנדע דערפֿילט נאָך שאַרפֿער די געטרײַשאַפֿט און איבערגעגעבנקייט פֿון איר מאַן. אָפּהאַלטן אסתּרן פֿון איר צווייטן טראָט אויפֿן וועג פֿון איר ייִאוש איז נישט געווען ווער; און סאַנדע האָט מיט איר געטיילט דעם שווערן נסיון. אַלץ איז געטאָן געוואָרן לויט דער באַבסקיע־רפֿואה און אַזוי ווי די שרײַבערין האָט עס באַשריבן: „זי האָט גענומען אַ הייסע זיצבאָד. זי האָט צעקלאַפּט און אַראָפּגעשלונגען די יאָדרעס פֿון מוסקאַט־ניס, פֿאַרטרונקען מיט אַ גלאָז רויטן ווײַן…‟

סאַנדע האָט מיטאַמאָל דערפֿילט, ווי איר גוף הייבט אין דער לופֿטן אויף אַ כּוח, וואָס נאָר אין חלום קאָן מען אים דערפֿילן; און נאָר אין חלום וואָלט זי געקאָנט זיך מיט אַזאַ גיכקייט אַריבערטראָגן אין איר קינדשאַפֿט און אַראָפּגעלאָזט ווערן אויף דער גראָזיקער לאָנקע אין מיטן וואַלד. זי האָט זיך ווידער געיאָגט מיטן זאַקנעצל נאָך אַ שיין שמעטערלינג, פֿאַרכאַפּט מיטן קינדערישן אַזאַרט. אָט־אָט, האָט זיך איר געדאַכט, וועט זי עס כאַפּן, אַרויפֿוואַרפֿנדיק אויפֿן שמעטערלינג דעם דורכזיכטיקן טשיפּיק… און פּלוצעם האָט איר מוח באַהערשט גאָר נישט קיין קינדערישער געדאַנק: צוליב וואָס?.. צוליב וואָס כאַפּט זי דאָס לעבעדיקע באַשעפֿעניש? שוין זשע נאָר צוליב דעם, כּדי אַרײַנשטעכן אינעם קעפּל אַ דינע שפּילקע און מאַכן אַ סוף צום לעבן, אָן דעם אַ קורצס, — און לאָזן עס אָן שום דערמאָנונג, זאָל עס אַפֿילו זײַן לאַנג ווי אַ בליץ אין הימל?!..

אַלץ אַרום סאַנדען איז אין איין אויגנבליק נעלם געוואָרן. זי האָט געפֿילט ווי זי ווערט פֿאַרצויגן, פֿאַרשלעפּט אין אַ וואַרעמען גליטשיקן זומפּ. דער נאָגנדיקער ניגון איז געבליבן הענגען איבער איר קאָפּ, ווי אַ נעפּלדיקע חופּה־דעק. ניין, זי וועט זיך נישט לאָזן זיך צו באַוויינען פֿאַר דער צײַט. זי וויל לעבן און האָבן קינדער, און זינגען זיי וויגלידער, נישט קינות… זי האָט נאָך געקאָנט אויסשטרעקן די הענט און שרײַען, רופֿן איר מאַן… זי מוז אים אָנזאָגן זייער אַ וויכטיקע בשׂורה…

סאַנדע האָט שווער אויפֿגעעפֿנט די אויגן. עמנואל איז געשטאַנען אויף די קני לעבן דעם שעזלאָנג און זי שטיל באַרויִקט. סאַנדע האָט אים אַרומגעכאַפּט, אַרויסגעריסן זיך סוף־כּל־סוף פֿון דעם זומפּ און פֿונעם בייזן חלום.

— עמנואל… ביסט דאָ… צו דער צײַט…
— יאָ, טײַערע, — האָט עמנואל עס פֿאַרטײַטשט אויף זײַן אופֿן, — כ׳האָב הײַנט פֿאַרענדיקט די אַרבעט פֿריִער און באַשלאָסן נישט וואַרטן ביז מאָרגן, נאָר גלײַך פֿאָרן אַהער.

זי האָט לײַכט אָפּגעזיפֿצט און אים אַרײַנגעשעפּטשעט אין אויער אַרײַן: „אין דער פֿרי האָב איך עס קאָנטראָלירט… כ׳בין טראָגעדיק…‟
פֿונעם אָפֿענעם פֿענצטער האָט זיך דערהערט דאָס קול פֿון סאַנדעס מאַמען:

— מיר גייען טרינקען טיי מיט וואַרעניע. דער סאַמאָוואַר איז שוין אויפֿן טיש.
סאַנדע און עמנואל האָבן זיך צעלאַכט; ווי קאָן דען זײַן אַנדערש — אַ דאַטשע אָן אַ סאַמאָוואַר.

שוין בײַ דער שוועל האָט סאַנדע זיך אויף אַ ווײַלע פֿאַרהאַלטן און זיך אומגעקוקט. זי האָט זיך ווי מיט עמעצן געזעגנט און דערהערט ווי אַן ענטפֿער אַ שטיל קול פֿון אַ ווײַטן מרחק: „יעדעס שטערן איז אַ בלום. ווען דער הימל איז געווען טונקל און די שטערן ליכטיק, האָט זי אים געזען וואַנדערן צווישן די בלומען. ווען ער האָט זיך צוגענייגט צו דער בלום, וואָס זי האָט אויסגעקליבן פֿאַר זיך — האָט זי געוווּסט, אַז איר מזל וועט שײַנען, אַזוי לאַנג זי וועט אויפֿהייבן די אויגן צום הימל און זען דעם שטערן, וואָס ער האָט געקושט…‟

אויגוסט, 2019, ברוקלין, ניו־יאָרק

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s