לאַפּסוס־קאַקטוס — 12

דאַכט זיך, דער איינציקער ייִדישער שרײַבער, וואָס האָט במשך פֿון זײַן גאַנץ שאַפֿעריש לעבן אַזוי אָפֿט און גענוי געשריבן וועגן דער „שאַפֿערישער לאַבאָראַטאָריע‟ פֿון אַ שרײַבער, איז געווען יחיאל שרײַבמאַן. ער האָט אַפֿילו צוגעטראַכט פֿאַר דעם אַ באַזונדערן זשאַנער — „ליטעראַרישע מיניאַטורן‟. מיט אַ שפּאַקטיוו פֿון אַ זייגערמאַכער האָט ער אַרײַנגעקוקט און זיך געגריבלט אין די געדערעם סײַ פֿון זײַנע אייגענע שאַפֿונגען און סײַ פֿון פֿרעמדע; געזוכט און באַטראַכט דעם סוד און די קונץ פֿון וואָרט און ווערטער, וועלכע פֿלעכטן זיך צונויף אויף אַ מיסטעריעזן אופֿן, שאַפֿנדיק אַ שורה, אַ מיניאַטור, אַ דערציילונג, אַ נאָוועלע און ראָמאַן.

ווי אַזוי זשע קומט עס פֿאָר?

לאָמיר אַרײַנקוקן אין אַ צאָל ליטעראַרישע מיניאַטורן, וווּ יחיאל שרײַבמאַן זוכט תּשובֿות פֿאַר זיך און גיט עצות פֿאַר יענע, וועלכע וועלן אַ מאָל קומען נאָך אים.

אַחריות, כאָטש פֿון אַ דראָטנגייער

מע דאַרף זײַן, טראַכט איך, אַ שרײַבער — אָדער כאָטש געדענקען, אַז מע איז אַ שרײַבער, — אַלע פֿיר און צוואַנציק שעה אין מעת־לעת. אַפֿילו בײַ נאַכט, אין שלאָף?

אַ פּנים, אַז יאָ: אַפֿילו בײַ נאַכט, אין שלאָף. (מעגלעך דערפֿאַר שרײַבט זיך אָפֿט בײַ טאָג גרינגער. עס לייגט זיך אַרויס אויף פּאַפּיר דאָס, וואָס דער „קליינער מוח‟, דער „באַהעלפֿער‟ דײַנער, האָט בײַ נאַכט אין שלאָף, האַלב אויף דער וואָר, האַלב אין חלום, „אויסווייניק‟ אויסגעהאָרעוועט.)

איין רגע פֿאַרגעסן, וואָס דו ביסט און וואָס דו טוטסט, קאָן דיך אַראָפּשלײַדערן אין תּהום פֿון באַלעבעסלדיקייט, שונד, ליידיקגייערישן גליק, זעלבסטצופֿרידנקייט, פֿון וועלן זײַן אויף דער וועלט דער באַדינטער און ניט דאָס, וואָס אַ שרײַבער דאַרף זײַן, — דער באַדינער.

נו, און פּושקינס און לערמאָנטאָווס דועלן? נו, און שלום־עליכמס דרייען זיך אויף דער בערזע? און העמיגוועיס רייניקן די יאַגד־ביקס?

ווען זיי טוען, אפֿשר, טראַכט איך, די אַלע זאַכן, ניט בלײַבנדיק אין יענע רגעס פּושקין, לערמאָנטאָן, שלום־עליכם, העמינגוועי, וואָלטן זיי אפֿשר, ווי טויזנטער אַנדער, די דועלן געוווּנען, אויף דער בערזע רײַך געוואָרן, מיט דער ביקס געכאַפּט פֿייגל און ניט אַרײַנגעשאָסן זיך אין אייגענעם האַרץ אַרײַן.

אַפֿילו ווען אַ פּשוטער קונצנמאַכער, אַ דראָטנגייער, פֿאַרגעסט איין רגע, אויף וואָס ער שפּאַנט, פֿאַרלירט אויף איין האָר די אַחריות־גלײַכגעוויכט, באַקומט ער דערפֿאַר אין תּהום צעבראָכענע רוק־און־לענד.

צום ביסל טאַלאַנט מײַנעם, מיט וועלכן דו האָסט מיך געבענטשט, לאָז מיר איבער די ריינקייט און די פּראָסטקייט פֿון מײַן ערשטער קינדערשער ליבשאַפֿט און גיב מיר תּמיד די אַחריות, לכל־הפּחות, פֿון אַ דראָטנגייער.

דאָס איבעריקע וועל איך מיר נעמען אַליין.

שורות־גזלנים

מוטשען מוטשע איך זיך ניט בײַ די שורות, וואָס איך שרײַב יאָ אָן, לאָז אַרײַן אין מײַן הייכל, נאָר בײַ די, וואָס איך שרײַב ניט אָן, וואָס דאַרפֿן בלײַבן אין דרויסן.

זיי באַפֿאַלן מיך שטיל, הינטאַרומער, שטופּן מיך קונציק־פּאַוואָליע אַוועק פֿונעם אַרײַנגאַנג און רײַסן זיך אַרײַן אינעוויניק, ווי גזלנים מיט מאַסקעס אויף די פּנימער. וואָלטן זיי כאָטש אַ געשריי געטאָן: „הענט אין דער הייך!‟. ריידן זיי אָבער לײַטישע רייד, שטעלן זיך „פֿויר‟, ווי יום־טובֿדיקע, היימיש־פֿאַרשטעלטע, פּורים־שפּילער, קינסטלער. איך לאָז מיך ניט. כ׳ראַנגל זיך, כאַפּ איינעם און אַ צווייטן אָן בײַם גאָרגל, צעטרײַב זיי, ווי דער זיידע מענדעלע האָט געלערנט, ווי מע צעטרײַבט זלידנע פֿליגן, און פֿאַרהאַק די טיר הינטער זיי אויף זיבן שלעסער. דרייען זיי זיך אום בײַ די פֿענצטער, פּלעטשן די נעז אין די שויבן, בעטן זיך בײַ מיר רחמים. טאַנצן דערנאָך אַרײַן דורכן קוימען, שטעקן אַרויס זייערע לעקערס, מאַכן מאָדנע קאָזשלקעס, פֿאָכן מיר פֿאַר די אויגן מיט אַ האָקוס־פּאָקוס־שטעקל, מוטשען מיך, באַגיסן מיך מיט זיבן שווייסן.

ניט תּמיד בין איך זיי גובֿר. נאָר בלויז דאַן, ווען איך גיי יאָ אַרויס דער זיגער פֿיל איך זיך ראָוי אויך צו פֿאַרנעמען אַ מינדסטס שטיקל ווינקל אין דעם דאָזיקן גרויסן הייכל, וואָס הייסט קונסט.

אַ קאַפּעלע מליצהדיקייט

מיר קערן זיך אַ מאָל אום צו אַ קאַפּעלע מליצהדיקייט. אויב דאָס איז נאָר דעמאָלט, ווען די נשמה אונדזערע פֿילט און צאַפּלט אַ ביסל מערער, — וועט מען אונדז דעם דאָזיקן חטא מוחל זײַן.

אויב ניט נאָך העכער איז נאָך אַ שטיקל זאַך אויף אונדזער בידנער וועלט…

הומאָר

די קאַץ, דאָס פֿערד, דער פֿויגל, אַפֿילו דאָס וועווריקל אין וואַלד שרײַען, וויינען, ברומקען אויס הנאה, פּחד, געטרײַשאַפֿט.

געלעכטער — דאָס איז דער מענטש. קונסט איז אַ צווייטער „חסרון‟ נאָר דעם מענטשס — זײַן טראַכטן. ניין, קונסט איז דער מענטש אין גאַנצן. זײַן גאַנצער זײַן. זײַן שפּיל און זײַן שאַפֿן. זײַן וווינען און זײַן לאַכן.

יענץ קונסט־ווערק, וואָס האָט אין זיך קיין טראָפּן הומאָר ניט, איז אַ שלעכט קונסט־ווערק. וואָס מע זאָל ניט זאָגן. פּונקט ווי יענער מענטש, וואָס טוט קיין מאָל קיין שמייכל ניט, איז אַ שלעכטער מענטש. ווי אַזוי מע זאָל אים ניט פֿאַרענטפֿערן.

הומאָר פֿאַרמאָגט אין זיך דעם כּוח צו מאַכן דעם שלעכטסטן מענטש לאַכנדיק. פּונקט ווי דאָס שלעכטסטע ווערק פֿאַרמאָגט אין זיך אַ קאַפּעטשקע הומאָר אויך: קרומקייט, לעכערדיקייט, קאָמישקייט.

דידאַקטיק

אַלע, אַלע, אָן אויסנאַם, זײַנען מיר לערער, מלמדים. לאָמיר זיך ניט שרעקן פֿאַרן דאָזיקן פֿאַרשריגענעם וואָרט „דידאַקטיק‟. לאָמיר ניט מורא האָבן פֿאַרן אמת.

דער חילוק צווישן אַ שלעכטן שרײַבער און אַ גוטן שרײַבער איז ניט דאָס, וואָס איינער לערנט דיך יאָ, און אַ צווייטער לערנט דיך ניט.

דער חילוק איז דער: אַ שלעכטער שרײַבער לערנט מיט אַ טײַטל, מיט אַ קאַנטשיק, מיט אַ קניפּ אין דער פּאָלקע, צי גאָר מיט אַ גלעט איבערן קעפּל.

דער גוטער שרײַבער לערנט מיט אַ וווּנק, מיט אַ בליק, מיט דער נשמה אין די אויגן.

אַפֿילו דער בעסטער צווישן די בעסטע, דער גרעסטער צווישן די גרעסטע, געטע, האָט אין די לעצטע מינוטן זײַנע פֿאַרן טויט אָנגעזאָגט:

— ליכט. מער ליכט!..

אַ שורה פּראָזע

פּראָזע, זאָגט די וועלט, איז אויך פּאָעזיע. איך מיין, אַז פּראָזע איז עפּעס מערער. אויב ניט מערער, איז על־כּל־פּנים, הויך־פּאָעזיע.

אין פּראָזע איז פֿאַראַן פּונקט אַזוי פֿיל געמאָסטנקייט, ווי אין ליד. פּונקט אַזוי פֿיל ריטם, ניגון, אַפֿילו גראַם. גראַם — אינעווייניקסטער, פֿאַרהוילענער. נאַטירלעכקייט זאָל ניט ווערן אומנאַטירלעך. עס זאָל חלילה אויף קיין האָר ניט קאַליע ווערן דער אמת. דער פּראָזע־אמת.

אין פּאָעזיע איז ניט פֿאַראַן די מילדע באַריידעוודיקייט און ברייט־האַרציקע מאָלערישקייט, ווי אין אַ בלעטל פּראָזע. באַריידעוודיקייט און אין דער זעלבער צײַט אײַנגעהאַלטענע קאַרגשאַפֿט אויף איין איבעריק־העכערן טאָן. דאָס שיינע הויכע וואָרט זאָל ניט אָנהייבן קלינגען מליצהדיק צו שיין, צו הויך. דאָס וואָרט זאָל חלילה ניט אָנהייבן פֿעלשעווען.

נעמט, למשל, אָט אַזאַ פּראָזע־שורה:
„מורא קעגן מורא — ווי איינס קעגן אַנדערן צוויי צעבוצקעטע צאַפּיקלעך אויף אַ שמאָל בריקל איבער אַ רעשיקער ריטשקע‟.

ניט נאָר יעדעס וואָרט — יעדער אות זינגט, רעדט, זאָגט עפּעס, שטייט ניט גלײַכגילטיק שטיל אָן טועכץ, צופֿעליק, דאָרט וווּ עס שטייט.

די רישן אין „מורא קעגן מורא‟ שטשירען איינער אויפֿן אַנדערן מיט די ציין. אין די „צוויי צעבוצקעטע צאַפּיקלעך‟ זײַנען די צדיקן די שאַרפֿע הערנערלעך זייערע. די למדן אין „אַ שמאָל בריקל‟ מאַכן דאָס בריקל שמעלער, אָפּגעהאַקטער, אָט־אָט וועלן די צאַפּיקלעך אַרײַנפֿאַלן אין וואַסער אַרײַן. אין דער „רעשיקער ריטשקע‟ אונטער זיי רעשן די רישן, און די שינען, שיפּען, שוימען, שטראָמען.

וווּ די דאָזיקע שורה שטייט, זאָג איך ניט. זאָל דער לייענער אַליין קומען איבער איר.

 

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s