דער ירושלימער מורה־דרך

באָריס סאַנדלער

פֿון דער סעריע: „דעטעקטיוו ר׳ מאיר אָקון‟

אַז אַ מענטש וויל פֿאַרשטיין, ווער ער איז אויף דער וועלט און וואָס איז זײַן שליחות, זאָל ער זיך אומקוקן אויף צוריק און זיך אָנהייבן צו דערמאָנען. דורך זײַנען אויסגעלעבטע יאָרן, ענלעך צו גרונט־שיכטן, וועט ער, ווי אַ פֿליסיק ריטשקעלע וואַסער נאָך אַ רעגן, זיך דורכלייגן אַ וועג צו זײַנע נעכטנס. דאָס קוועלכל זכרונות וועט זײַן ציכטיק און פֿריש. פֿאַל, מײַן קינד, צו צו אָט דעם קוועלכל מיט דײַנע דאָרשטיקע ליפּן און טרינק פּאַוואָליע. קוויק זיך מיט יעדן שלונג — מע טאָר נישט צואײַלן דאָס קומען פֿונעם מאָרגן…

די ווערטער האָב איך געהערט פֿון מײַן ערשטן רבי, לאַזאַר אַראָנאָוויטש, עליו־השלום. ער איז אויך געוואָרן אַ טייל פֿון מײַנע זכרונות; מגולגל געוואָרן אין אַ טראָפּן לויטערער קוואַלוואַסער, וואָס היילט מײַן אויסגעבענקטע נשמה, ווען איך נייטיק זיך אין דעם. אַקעגן וואָס האָב איך זיי איצט דערמאָנט, זײַנע ווערטער? מחמת מע פֿרעגט מיך יעדעס מאָל, פֿון וואַנען האָט זיך בײַ מיר גענומען אַזאַ מאָדנער פֿאַמיליע־נאָמען — „אָקון‟? כ׳דערמאָן זיך, אַז אַ קינד האָב איך די זעלבע פֿראַגע געשטעלט מײַן טאַטן, זאָל זיך מיִען. מעגלעך, ס׳וואָלט מיר אַליין נישט אײַנגעפֿאַלן עס צו פֿרעגן, ווען נישט די ייִנגלעך פֿון אונדזער הויף אין מאַרינאַ ראָשטשאַ, וווּ כ׳בין געבוירן געוואָרן און זיך אויסגעכאָוועט. זיי האָבן מיך שטענדיק גערייצט: „רויבפֿיש! רויבפֿיש!..‟ — אָקון, געהערט דאָך צו די רויבפֿיש, וואָס שפּײַזן זיך מיט אַנדערע, קלענערע פֿישלעך. עס פֿלעגט מיך דאָס רייצן פֿאַרדריסן ביז טרערן: סטײַטש, מײַן מאַמע רופֿט מיך „שטילע טויב‟, און זיי… איך כ׳האָב בכלל נישט קיין טבֿע אָנצופֿאַלן אויף עמעצן מיט פֿויסטן. פֿאַרקערט, נישט איין מאָל פֿלעג איך אַרײַנגעכאַפּט פּעטש פֿון די עלטערע ייִנגלעך אין הויף. פֿאַר וואָס זשע קומט מיר אַזאַ צונאָמעניש?!

בין איך אין אַן אָוונט צוגעשטאַנען צו מײַן טאַטן מיט דער טענה, הלמאי האָבן מיר נישט קיין מענטשלעכן פֿאַמיליע־נאָמען, מע זאָל מיך אַזוי מיאוס נישט רייצן! מײַן טאַטע האָט זיך צעלאַכט, און ווי זײַן שטייגער איז בײַ אַ גוטער שטימונג, מיך אַ שויבער געטאָן איבערן קאָפּ.

— נישט איך האָב זיך אויסגעקליבן אַזאַ פֿיש־נאָמען… — האָט דער טאַטע מיר אָנגעהויבן דערקלערן, — און בכלל גייט דאָ נישט די רייד וועגן אַ פֿיש. „אָקוני‟ —אַזוי האָט געהייסן אַזאַ קליין שטעטל אין ווײַסרוסלאַנד, וווּ ס׳האָט, אַ פּנים, געוווינט מײַן עלטער־עלטער־זיידע… אין יענער ווײַטער צײַט, ווען מ׳האָט פֿאַרשריבן ווי ווער עס הייסט, האָט מען אָפֿט געגעבן די נעמען לויט דעם אָרט, פֿון וואַנען מ׳האָט געשטאַמט. האָט ער געקראָגן דעם פּאַמיליע־נאָמען „אָקון‟. כ׳בין כּמעט זיכער, אַז דעם זעלבן נאָמען האָבן באַקומען אַלע אײַנוווינער פֿון דעם שטעטל. אַזוי האָבן זיך די אָקונס צעשוווּמען איבער דער גאָרער וועלט…

מײַן טאַטע האָט מיר אין יענעם אָוונט אויך דערקלערט, אַז זײַן פֿאַמיליע־נאָמען האָט אים נישט געשטערט זיך אויסצולערנען אויף אַ דאָקטער, דורכמאַכן די מלחמה, און שטיין איצט אין שפּיץ פֿון דעם שפּיטאָל אין מאַרינאַ ראָשטשאַ… איך האָב אים שטיל אויסגעהערט, נאָר בײַ זיך געטראַכט, אַז ווי עס זאָל נישט זײַן, וואָלט פֿאָרט בעסער געווען, כ’זאָל טראָגן אַן אַנדער פֿאַמיליע־נאָמען, אַ מער מענטשלעכן, ווי מײַנע חבֿרים, למשל, סידאָראָוו אָדער וואַסיליעוו.

מײַן שווימען איבערן לעבן האָט מיך טאַקע נישט אָפֿט, נאָר פֿאָרט צונויפֿגעפֿירט מיט אַנדערע אָנקונס, נישט קרובֿים, נאָר שכנים פֿון אונדזערע ווײַטע אָבֿות אינעם שטעטל אָקוני. ס׳איז מיר אָבער באַשערט געווען זיך אָנטרעפֿן אויף איינעם אַן אָקון, וואָס האָט מיר אויפֿגעעפֿנט אַ ווינקעלע פֿון אַ ניסתּרותדיקער וועלט…

brut
ירושלים, מאָלער נתן ברוטסקי

אין די סוף־1970ער, נאָך אַ ישיבֿה־בחור, בין איך און נאָך עטלעכע חבֿרה פֿון אונדזער פֿלאַטבושער ישיבֿה אין ניו־יאָרק געשיקט געוואָרן קיין ירושלים, זיך אָנצונעמען מיט אַ ביסל קדושה אין דער הייליקער שטאָט, ווי אויך פּראַקטיקירן אונדזער עבֿרית. מײַן מאַמע האָט שוין דעמאָלט געהאַט עטלעכע יאָר געוווינט אין ישׂראל, געדונגען אַ דירה אין גילה, דעמאָלט נאָך אַ נײַע שכונה אין דרום־מערבֿ פֿון ירושלים. מיר האָבן זיך נישט געזען איבער דרײַ יאָר, אָבער אין דער היים האָב איך נישט געקאָנט אײַנזיצן. דאָס ציִען מיך צו דער אַלטער שטאָט, איז אַ פּנים געווען שטאַרקער. האָב איך כּמעט יעדן אינדערפֿרי זיך געלאָזט מיטן אויטאָבוס אין שטאָט אַרײַן. קיין קרובֿים און פֿרײַנד האָב איך דאָרט נישט געהאַט, פֿון דעסטוועגן, זײַנען מיר די פּנימער אויף די גאַסן געווען קענטלעך, כ׳וואָלט אַפֿילו געזאָגט, היימיש. כ׳האָב אין זיי געזען נישט סתּם מענטשן, צופֿעליקע דורכגייער פֿון הײַנט, נאָר געשטאַלטן פֿון מעשׂיות און אַגדות, אַרויסגעטראָגן פֿון מײַן קינדשאַפֿט. ס׳האָט מיר וועגן זיי דערציילט ר׳ לאַזאַר, בשעת דער שאָטן פֿון דער שטאַלטנער בערעזע אין אונדזער הויף האָט פֿאַרדעקט די באַנק, אויף וועלכער מיר זײַנען געזעסן. ווי נאָר דער שאָטן־שירעם פֿלעגט זיך איבעררוקן אין אַ זײַט, אָפּטרעטנדיק דעם שטח די הייסע זון־שטראַלן, אַזוי אויך פֿלעגט מײַן רבי מיט אַ שווערן „אוף־אוף־אוף‟, זיך שטעלן אויף די פֿיס און זיך לאָזן אַהיים.

— אַנטשולדיק, מיראָנטשיק, כ׳מוז גיין זיך צולייגן ביז מינחה…

כ׳האָב דעמאָלט באַדויערט מיט מײַן קינדערשן שׂכל, וואָס כ׳האָב נישט דעם כּוח פֿון יהושע בן נון, אַנדערש וואָלט איך אָפּגעהאַלטן די זון זי זאָל נישט איבעררוקן דעם קילן שאָטן פֿון אונדזער באַנק.

אויף די שמאָלע געסעלעך פֿון ירושלים, וווּהין עס פֿלעגן מיך פֿאַרטראָגן מײַנע פֿיס, האָבן די מעשׂיות, דערהערט אונטער דעם ווײַסן בערעזע־בוים, אויפֿגעלעבט. מײַן רבי אַליין איז ווי אויפֿגעשטאַנען תּחית־המתים און איז געוואָרן מײַן מורה־דרך. כ׳האָב געדענקט, אַז ער האָט געחלומט עולה צו זײַן קיין ירושלים, פֿאַר וואָס זשע זאָל זײַן חלום נישט מקוים ווערן דורך מיר, זײַן געטרײַען חסיד? „קוק אַהער, — האָט ער מיר אַרײַנגעשעפּטשעט אינעם לינקן אויער, — דו זעסט אָט־דעם ייִד אין די קורצע הייזלעך מיט אַ דיקן שטינקענדיקן ציגאַר אין מויל. זעט אויס, אַן אַמעריקאַנער טוריסט. אין דער אמתן איז ער אַ גילגול פֿון יענעם קמצן, וואָס איז געקומען מיט אַ צעבראָכענעם שטייסל צום שנײַדער, יענער זאָל עס אים פֿאַרריכטן. געדענקסט, מיראָנטשיק, וואָס דער ירושלימער שנײַדער האָט געטאָן? ער האָט אויפֿגעהויבן פֿון דער ערד אַ זשמעניע זאַמד און עס דערלאַנג דעם חכם, טענהנדיק צו אים: ׳מיטן גרעסטן פֿאַרגעניגן, אָבער פֿריִער, זײַט זיך מטריח און דרייט אויס פֿון דעם ביסל זאַמד אַ פֿאָדעם…׳‟

כ׳האָב געזאָלט זיך צעלאַכן, נאָר כ׳האָב שוין געהערט מײַן רבינס הייסן אָטעם אינעם רעכטן אויער: „לאָמיר צוגיין אָט צו יענעם טויער. דווקא דאָרט האָט רבי פּרידאס זיידע געפֿונען דעם מענטשלעכן שאַרבן, אויף וועלכן ס׳איז געווען אָנגעשריבן בזה־הלשון: ׳דאָס און נאָך עטוואָס׳…‟ — און כ׳האָב זיך באַלד דערמאָנט אין דער אור־אַלטער מעשׂה, אויך געהערט אונטער דער בערעזע… כ׳האָב אין יענער נאַכט נישט געקאָנט אײַנשלאָפֿן; דער שאַרבן פֿונעם געקעפּטן מלך יהויקים איז מיר נאָכגעגאַנגען. אָבער דאָ, אין ירושלים, בשעתן שטיין בײַ אַ האַלב־צעבראָכענעם טויער, האָב איך שוין געהערט נישט דעם שעפּטש פֿון מײַן רבי, נאָר די בייזע נבֿיאות פֿון ירמיהו: „ווי אַן אייזל וועט ער באַגראָבן ווערן. פֿאַרשלעפּט און פֿאַרוואָרפֿן אויף יענער זײַט טויער פֿון ירושלים!‟

זיך אומקערן קיין גילה פֿלעג איך שוין נאָך דער בין־השמושות־צײַט, נאָכן אָפּדאַוונען מעריבֿ, וווּ עס האָט זיך געלאָזט. קיין ערטער עס צו טאָן, האָבן אין ירושלים נישט אויסגעפֿעלט. פֿון דעסטוועגן, האָט דווקא דער באַשיידענער בית־מדרש, פֿאַררוקט אינעם פֿאַרדרייטן ליקל, וואָס האָט געטראָגן דעם נאָמען פֿון איינעם אַ רבי קלמן בן מרדכי, האָב איך באַגעגנט אַן אַנדער אָקון מיטן נאָמען רפֿאל.

פּונקט ווי אַלע ייִדישע וואַנדער־וועגן ברענגען, סוף־כּל־סוף, צו פֿירן קיין ירושלים, ברענגען זיי דאָרט אויך צונויף ייִדן. ווען כ׳האָב וועגן דער טרעפֿונג דערציילט דער מאַמען, האָט זי אַוודאי באַלד פֿאַרענטפֿערט עס מיטן ייִדישן: „אַזוי איז באַשערט!‟ רפֿאל אָדער רפֿי אָקון איז געווען אַ זיבעצן־יאָריקער בחור, אַ ירושלמי ביזן זיבעטן דור. ער האָט עס מיר גלײַך געזאָגט אָן גאווה, נאָר סתּם כ׳זאָל וויסן, אַז נישט בלויז שטיינער אין ירושלים האָבן זייער אוראַלטע געשיכטע, נאָר אויך לעבעדיקע מענטשן. מײַן טאַטנס דערקלערונג, פֿון וואַנען עס נעמט זיך אונדזער פֿאַמיליע־נאָמען, האָט אויף אים קיין גרויסן רושם נישט געמאַכט.

— פֿאַר רוסישע ייִדן קלינגט עס איבערצײַגעוודיק, אָבער פֿאַר מיר — גלותדיק. — און שוין אויסגעלייגט זײַן טײַטש: — אָקון — איז ראָשי־תּעבֿות פֿון אָדם קפּדן וניכבר, דאָס הייסט, אַ ייִד אַ שטרענגער און חשובֿער!

אפֿשר צום ערשטן מאָל זינט כ׳האָב פֿאַרלאָזט אונדזער הויף אין מאַרינאַ ראָשטשאַ האָט מיר באַנג געטאָן, אַז מײַנע געוועזענע שכנים הערן עס נישט. כ׳האָב ממש אָנגעהויבן וואַקסן אין מײַנע אייגענע אויגן און פֿילן אַ פֿאַרבינדונג מיט דער דורותדיקער ירושלימער משפּחה אָקון.

— זײַנען, הייסט עס, דײַנע אָבֿות געקומען אַהער נאָך מיט איבער צוויי הונדערט יאָר צוריק? — האָב איך געפֿרעגט מיט קינאה, ווי עס קאָן נאָר פֿרעגן אַ ייִד, וואָס ווייסט קוים, ווער ס׳זײַנען געווען זײַנע באָבע־זיידעס, נישט מער.
— ריכטיק, פֿון טערקײַ… דעמאָלט האָבן דאָ באַלעבאַטעוועט די מאַגאָמעטאַנער…
— ביסטו אַ טערקישער ייִד?..

רפֿי האָט זיך צעלאַכט. זײַן דין קולכל האָט זיך פֿאַרפּלאָנטערט אינעם געל־ייִנגלשן בערדל זײַנס.
— דו קאָנסט זיך נישט פֿאָרשטעלן, וויפֿל ייִדישע עדות האָבן זיך אין מײַן ייחוס איבערגעמישט — פֿון מיזרח־ און מערבֿ־אייראָפּע ביז צפֿון־אַפֿריקע און מיטעלן מיזרח. — ער האָט זיך צעשמייכלט און צוגעגעבן: — ווען כ׳וואָלט געווען אַ קאָלדרע, וואָלט איך אויסגעזען ווי פֿון פֿאַרשיידנקאָליריקע שטיקלעך צונויפֿגעשטוקעוועט.

ס׳איז אים, אַ פּנים, אַליין געפֿעלן געוואָרן דער פֿאַרגלײַך און ער האָט אַ צופֿרידענער צוגעגעבן: „ירושלמי!‟ — און אין דעם זאָג זײַנען האָבן זיך שוין געהערט די הויך־ציכטיקע קלאַנגען פֿון דוד המלכס האַרף.

אַזוי איז רפֿי אָקון געוואָרן מײַן וועגווײַזער איבער ירושלים. ס׳האָט פֿון אים געשפּרודלט סײַ די ליבע צו די ערטער, וועגן וועלכע ער האָט פֿאַרכאַפּנדיק דערציילט, סײַ פֿון זײַן אייגענעם התפּעלות. צו מאָל האָט ער אין זײַן עבֿרית אַרײַנגעבראָקט אַראַבישע ווערטער, בפֿרט, ווען מיר פֿלעגן פֿאַרבײַגיין די שורות קלייטלעך פֿון די אַראַבישע סוחרים. ווען כ׳האָב אים געפֿרעגט, צי ער פֿאַרשטייט אַראַביש, האָב איך פֿריִער דערהערט זײַן „ירושלמי?‟ — אָבער שוין ווי אַ פֿאַרחידושטן פֿרעג, און דערנאָך זײַן ענטפֿער:

— נישט בלויז אַראַביש, נאָר אויך ענגליש, מײַן עלטער־באָבעס ייִדיש, אַ ביסל פּויליש פֿון מײַן פֿעטער, און לעצטנס האָב איך אויסגעלערנט עטלעכע ווערטער אויף רוסיש: „פּריוויעט… קאַק דיעלאַ…‟

בדרך־כּלל האָט רפֿי קיין פֿראַגעס נישט געשטעלט, ווי נישט פֿאַרגונען מיר, כ׳זאָל אים אויך עפּעס דערציילן, און דערמיט, חלילה, אָפּנעמען די בכורה פֿון אַ מורה־דרך. מעגלעך דערפֿאַר האָט זײַן פּלוצעמדיקע פֿראַגע צו מיר אַ קלינג געטאָן אין מײַנע אויערן אומגעריכט:

— וואָס זוכסטו אין דײַן לעבן?..

מײַן צעמישטקייט האָט זיך מיר, זעט אויס, אָנגעצייכנט אויפֿן פּנים. דערצו האָב איך אומגעלומפּערט אַ הייב געטאָן אַן אַקסל, צורירנדיק זיך צו מײַן אויער, ווי עס טוען קינדער, ווען זיי ווייסן נישט וואָס צו זאָגן.

— איינער זוכט מזל, — האָט בשעת־מעשׂה פֿאַרטײַטשט רפֿי, — אַ צווייטער — צו ווערן רײַך, אַ דריטער זוכט, אַז די גאַנצע וועלט זאָל וועגן אים רעדן… אַ קיצור, דאָס לעבן איז אַ זוכעניש פֿון אַן אופֿן, ווי אַזוי צו לעבן… אָט ביסטו, למשל, געוואָרן אַ בעל־תּשובֿה אין אַ לאַנד, וווּ די ייִדישע אמונה, ווי כ׳האָב געהערט, איז גערודפֿט געוואָרן… און דווקא דאָרט ווערסטו פֿרום. דו האָסט געפֿונען דײַן אופֿן, ווי אַזוי צו לעבן, אמת?

— מסתּמא, איז עס טאַקע אַזוי… — האָב איך געשטאַמלט.

נישט געקוקט דערויף, וואָס רפֿי האָט ערשט אַזוי דײַטלעך און פּשוט אויסגעלייגט פֿאַר מיר דעם זין פֿון מײַן לעבן, האָב איך פֿאָרט געפֿילט, אַז אַ טראָפּן ספֿקות איז בײַ מיר געבליבן. אומדערוואַרט פֿאַר זיך אַליין, האָב איך געפֿרעגט:

— רפֿי, און וואָס זוכסטו אין דײַן לעבן?

כ׳האָב אים אַרײַנגעקוקט אין די אויגן און באַלד פֿאַרשטאַנען, אַז נישט איצט וועל איך באַקומען דעם ענטפֿער. ער האָט אָפּגעפֿירט זײַן בליק און זיך אָנגערופֿן:

— ס׳איז שוין שפּעט… פֿרײַטיק הערן די אויטאָבוסן פֿרי אויף צו פֿאָרן… ביז ד׳וועסט נאָך אָנקומען אין גילה… ס׳איז דאָך ירושלים…

כ׳האָב געשוויגן, און מײַן שווײַגן האָט אים געגעבן צו פֿאַרשטיין, אַז זײַן זאָרג, כ׳זאָל, חלילה, נישט בלײַבן שטעקן ערגעץ אין מיטן וועג, איז איבערגעטריבן. ער האָט זיך צוגעאײַלט צו פֿאַרענטפֿערן זיך:

— פֿאַרברענג מאָרגן דעם שבת מיט דײַן מאַמען, און יום־ראשון, אם־ירצה־השם, וועלן מיר ממשיך זײַן אונדזער פּילפּול…

נישט ער און נישט איך האָבן ניט געקאָנט וויסן, אַז גראָד אין יענעם שבת וועט געשען אַ זאַך, וואָס וועט קאָנען פֿאַרענטפֿערט ווערן בלויז מיט איין וואָרט —„באַשערטקייט!‟. נישט סתּם „באַשערטקייט‟, נאָר אַ ירושלימער באַשערטקייט. ווי ס׳האָט זיך אַרויסגעוויזן, האָבן אַלע מײַנע ביז־אַהעריקע בלאָנדזשענישן און זוכענישן איבער די פֿאַרדרייטע געסעלעך פֿון ירושלים של־מטה און דאָס ווערן פֿאַרכאַפּט און אײַנגעטונקען אינעם ייִדישן ווײַטן עבֿר פֿון ירושלים של־מעלה, געבראַכט מיך סוף־כּל־סוף צו פֿירן צום איינציקן „טויער‟, וווּ ס׳האָט געוווינט אַ מיידל מיטן נאָמען מרים. מרים מיט אירע עלטערן איז דעמאָלט נישט לאַנג צוריק עולה געווען פֿון אוקראַיִע און געוווינט האָבן זיי אינעם זעלבן הויז, וווּ מײַן מאַמע. אין אַ קנאַפּ יאָר אַרום האָב איך איר אונטער דער חופּה געזאָגט די אַלטע ווערטער, וואָס פֿאַרבונדן צוויי הערצער אין איין הייליקן קנופּ: „הרי אַתּ מקודשת לי…‟.

זונטיק אין דער פֿרי, אַרום נײַן אַ זייגער, האָט מײַן אויטאָבוס פֿון גילה זיך אָפּגעשטעלט נישט ווײַט פֿון שער־יפֿו. רפֿי האָט מיך שוין געוואַרט בײַ דעם אָפּשטעל. כ׳האָב אים אַ מאַך געטאָן מיט דער האַנט, און ער, מיט גיכע קורצע טריט, איז צו מיר צוגעגאַנגען. כ׳האָב געמיינט, מיר וועלן זיך לאָזן דורכן טויער אין דער אַלטער שטאָט אַרײַן, אָבער ער האָט אָנגעוויזן גאָר אַן אַנדער ריכטונג און צוגעגעבן:

— כ׳ווייס דאָ זייער אַ שיין ווינקעלע, לאָמיר צוגיין אַהין.

נאָך אַ צוואַנציק מינוט גיין לענגויס דער הויכער קאַלכשטיינערנער פֿעסטונג־וואַנט זײַנען מיר צוגעקומען צו אַן אַלטן אָליוועבוים. אויב ס׳איז אמת, אַז אָליוועס לעבן ביז טויזנט יאָר, איז די דאָזיקע אָליווע, מיט אַ ברייטן איבערגעפֿלאָכטענעם שטאַם, ווי פֿאַרשטיינערטע מוסקלען פֿון אַן אַלט־גריכישן אַטלעט, געווען אַן עדות פֿון אַ סך היסטאָרישע געשעענישן. מגדל דוד, דער דורותדיקער שומר פֿון דער אַלטער שטאָט, באַקרוינט מיט זײַן שטיינערנעם מאַגאָמעטאַנישן העלם, האָט זיך צוגעהערט צום זשום און רעש פֿון הײַנטיקן טאָג סײַ פֿון איין זײַט מויער און סײַ פֿון דער אַנדערער זײַט.

אויפֿן וועג צום „ווינקעלע‟ האָבן מיר כּמעט נישט גערעדט. ס׳האָט אויסגעזען מאָדנע, אַז רפֿי זאָל נישט געווען עפּעס דערציילן, און בכלל האָט ער אויסגעזען באַזאָרגט, זיך געצופּט שטילערהייט זײַן געל בערדל.

— עפּעס איז געשען? — האָב איך פֿאָרזיכטיק געפֿרעגט.

— בסדר, בסדר… — האָט רפֿי זיך געכאַפּט, — ווי אַזוי האָסטו פֿאַרבראַכט דעם שבת? געוויס, האָט די מאַמע דיך מחבד געווען מיט אַ געשמאַקן נאַש…
כ׳בין אויך אָפּגעקומען מיט אַ „בסדר‟. פֿאַרשטייט זיך, אַז וועגן מרים — כ׳האָב עס באַשלאָסן נאָך פֿריִער — נישט דערמאָנט קיין וואָרט ניט. דעם אמת געזאָגט, האָב איך זיך פּשוט געשעמט עס צו זאָגט. קיין שמועס האָט זיך נישט געקלעפּט, און ס׳איז מיר דערווײַל נישט קלאָר געווען די סיבה. אַזוי זײַנען מיר אַ ווײַלע געזעסן אונטער דער צעצווײַגטער אָליווע, וואָס אירע צווײַגן, געדיכט באַזעצט מיט טונקלגרינע שמאָלשפּיציקע בלעטעלעך האָבן אויסגעוועבט אַ קילע דעק פֿון שאָטן.

— האָסט פֿרײַטיק געפֿרעגט, וואָס איז מײַן זוכעניש אין לעבן? — האָט שטיל זיך אָנגערופֿן רפֿי, — עס איז פֿאַרבונדן מיט אַ זאַך, וואָס ווי אונדזערע חכמים פֿלעגן זאָגן: אותיות מחכּימות, אותיות מאַכן קלוג…

רפֿי האָט געקוקט אויף מיר מיט אויגן, וואָס זייער טיפֿקייט קומט אַרויס פֿונעם זיבעטן דור ירושלמים. און כ׳האָב זיך געלאָזט אין זיי אײַנזינקען, ווי אין אַ ברונעם פֿון צײַט.

— מיט אַ האַלב יאָר צוריק האָב איך איבערגעקוקט די ספֿרים, געבליבן נאָך מײַן עלטער־זיידן, נפֿתּלי בן יוסף, שטראַלן זאָל זײַן נאָמען אין גן־עדן. אַ תּלמיד פֿון דער ישיבֿה פֿון מקובלים אין צפֿת, וואָס ס׳האָט נאָך געגרינדעט רבי יצחק לוריא, איז מײַן עלטער־זיידע געווען אַ פֿאַרברענטער זאַמלער פֿון זעלטענע ספֿרים. איז אָט, צווישן די דאָזיקע ספֿרים האָט מײַן אויג צוגעצויגן אַ קליין ספֿרל, אַ מדרש „ספֿר זרובבֿל‟, אָנגעשריבן אין איטאַליע אין די יאָרן פֿון פֿריִיִקער מיטלעלטער. די מעשׂה האָט מיך פֿאַרכאַפּט אַזוי שטאַרק, אַז כ׳קען זי אויף אויסנווייניק…

מיט אַ מאָל האָב איך דערפֿילט, אַז עס כאַפּט מיך אַרום דער זעלבער נײַגער, וואָס פֿלעגט מיך באַהערשן אין יענע גליקלעכע שעהען פֿונעם זיצן מיט מײַן רבי אונטער אונדזער בערעזע און זשעדנע שלינגען יעדעס וואָרט זײַנס.

— דער דאָזיקער זרובבֿל, ווי עס ווערט דערציילט אינעם מדרש, איז אַליין געווען אַ שפּראָצלינג פֿון מלחות בית־דוד. ס׳איז אים אָבער געלעגן אין לעבן זיך צו דערוויסן, וואָס ס׳וועט זײַן באַחרית־הימים, ווען ס׳וועט קומען דער משיח. אין אַ טאָג, ס׳איז גראָד געווען אַ מסוכּנער חמסין, האָט אים דער ווינט אויפֿגעהויבן און געטראָגן צווישן הימל און ערד, ביז ער האָט געבראַכט זרובבֿלען אין „שטאָט פֿון בלוט‟ — אַזוי האָט מען דעמאָלט גערופֿן רוים. נישט גלײַך אין שטאָט אַרײַן, נאָר אינעם מאַרק פֿון שאַנד, אַ מקום אין רוים, וווּ מע האַנדלט מיט זנות און גנבֿות. די תּושבֿים פֿון סדום, אין פֿאַרגלײַך מיט די פּאַרשוינען פֿון אָט דעם רוימישן מאַרק, זײַנען געווען גאָטס מלאכים. טאַקע דאָרט אין אַ פֿינצטערן שטינקענדיקן ווינקל האָט זרובבֿל באַגעגנט אַ מענטש, וואָס האָט אויסגעזען שרעקלעך און העקלהאַפֿטיק. און שטעל זיך פֿאָר, דאָס פֿאַרזעעניש, האָט אָנגעהויבן צו טענהן, אַז דווקא ער איז דער משיח פֿון מלחות בית־דוד; אַז אויף אים קוקט אַרויס דאָס צעזייטע איבער דער וועלט פֿאָלק ישׂראל. אַ שרעק און שוידער זײַנען באַפֿאַלן זרובבֿלען, הערנדיק דעם שענדלעכן מענטשן. און פּלוצעם איז דער נימאסער פּאַרשוין פֿאַרוואַנדלט געוואָרן אין אַ שיינעם בחור, מיט אַ ליכטיק ווײַס פּנים און גרינע אויגן… און זרובבֿל האָט אים דערקענט — ס׳איז פֿאַר אים געשטאַנען דער שטראַלנדיקער גואל…

בלי־ספֿק האָט מײַן יונגער פֿרײַנד געטראָגן אין זיך אַ גאָב פֿון אַ מגיד. זײַן קול, נאָך מאַנצבילש נישט אויסגערײַפֿט, האָט וויברירט אין דער לופֿטן — אָט אַרויף צו די דין־דורכדרינגלעכע טענער, אָט אַראָפּ צו דער נידעריקער כּמעט הייזעריקער שעפּטשערײַ. ער האָט מיך נישט אומזיסט געבראַכט דווקא אַהער, צו דעם טויזנט־יאָריקן אָליוועבוים אויפֿן הינטערגרונט פֿון די ריזיקע פֿעסטונג־מויערן און דעם אומפֿאַרבײַטלעכן שטאָט־שומר, מגדל־דוד. רפֿי האָט זיך דאָ געפֿילט ווי אויף אַ אור־אַלטער בימה.

— ווי ס׳האָט זיך אַנטפּלעקט פֿאַר זרבבֿלען, איז נאָך אין די טעג פֿון נבֿוכדנאצר, גלײַך נאָכן חורבן פֿונעם ערשטן בית־המיגדש, געבוירן געוואָרן דער משיח. כּדי אים צו ראַטעווען, האָט גאָט אָנגעשיקט אַ שטורעמדיקן ווינט, וואָס האָט דאָס ערשט־געבוירענע קינד אַוועקגעטראָגן און באַהאַלטן עס אין דער וועלטשטאָט רוים. נישט סתּם באַהאַלטן, נאָר עס פֿאַרקאָוועט אין קייטן און געשמאַכט מיט שרעקלעכע יסורים, ביז די באַשטימטע צײַט וועט קומען און דער אייבערשטער וועט זיך אין זײַן פֿאַרוואָגלט פֿאָלק דערמאָנען. ערשט דעמאָלט וועלן אַראָפּפֿאַלן די קייטן פֿון דעם ליכטיקן גואל, און דערשײַנען וועט ער אין זײַן גאַנצער פּראַכט און שיינקייט…

אומדערוואַרט האָט רפֿי אויפֿגעציטערט, אַז זײַן געשטריקט קיפּעלע איז אים אַראָפּגעפֿאָרן שיִער נישט אויפֿן נאַקן; אין זײַנע אויגן האָבן זיך אָנגעצונדן הונדערטער התפּעלותדיקע פֿײַערלעך. ער האָט צעפֿירט זײַנע לאַנגע דאַרע הענט ווי צוויי פֿליגלען, און אַרויסגעבראַכט אויף די ליפּן:

— און פּלוצעם, אין דעם דערשטיקנדיקן פֿינצטערניש פֿון מקום־לפּורעניות איז דערשינען דער זעקספֿליגלדיקער מלאך מטטרון. און ער האָט אָנגעהויבן אויפֿצוּוויקלען פֿאַר זרבבֿלען די געטלעכע מגילה פֿון טיפֿע קומענדיקע סודות, וואָס ליגן פֿאַרשפּאַרט אין שויס פֿון אַחרית־הימים: „דער נאָמען פֿון דעם גואל, וואָס דו זעסט איצט פֿאַר זיך, איז מנחם בן עמיאל. נאָר איידער ס׳וועט קומען די צײַט, ווען משיח וועט דאַרפֿן נתגלה ווערן, וועט זיך באַווײַזן זײַן פֿאָרגייער, משיח בן יוסף, וואָס זײַן נאָמען וועט זײַן נחמיה בן חושיאל. ער וועט צונויפֿזאַמלען דעם קיבוץ גלויות קיין ירושלים און דאָרט וועט דאָס גאַנצע פֿאָלק מקריבֿ זײַן קרבנות דרײַ חדשים נאָך אַנאַנד…‟ — מטטרון האָט אָנגעוויזן זרובבֿלען אויף אַ ווײַסער מאַרמאָרנער פֿרויען־סטאַטוע און האָט אים געזאָגט: „זײַ וויסן, אַז דורך דעם באַהעפֿטן זיך פֿון דעם שׂטן סיטרא־מסאָבֿותא מיט דער דאָזיקער שטיינערנער פֿרוי, וועט געבוירן ווערן די שרעקלעכסטע בריאה אַרמילוס. צוועלף איילן וועט האַלטן זײַן וווּקס און ביז צו די קנעכלעך וועלן דערגרייכן זײַנע הענט. ער וועט זײַן אין גאַנצן באַוואַקסן מיט רויטע האָר. גיפֿט און שרעק וועט פֿאַרשפּרייטן זײַן בליק. אַרמילוס וועט אײַננעמען די גאַנצע וועלט. ער וועט הרגענען דעם משיח בן יוסף און ווידער צעשפּרייטן דאָס ייִדישע פֿאָלק איבער דער וועלט…‟

רפֿי איז אַנטשוויגן געוואָרן. ער איז געזעסן אַ דערשלאָגענער, דעם בליק אָנגעשטעלט אינעם שטיינערדיקן באָדן, אויף וועלכן עס זײַנען געפֿאַלן און באַלד אויסגעלאָשן געוואָרן זײַנע וווּנדערלעכע פֿײַערלעך פֿון די אויגן. די אויטאָס, וואָס האָבן מיט רעש דורכגעשניטן די געדיכט־פֿאַרקאָכטע הייסע לופֿט, האָבן זיך געיאָגט איבערן ברייטן שאָסיי, צעטרײַבנדיק די טעגלעכע האַוועניש.

— און שוין?.. — האָב איך דערהערט מײַן ציטערדיקע שטים, — דאָס מיינט טאַקע „אַחרית־הימים‟?.. ווען זשע וועט קומען משיח?..

— משיח? — האָט איבערגעפֿרעגט רפֿי, אומקערנדיק זיך פֿון זײַן בלאָנדזשעניש אין די ווײַטע טעג פֿון עבֿר, — פֿריִער וועט קומען חפֿצי־בה, האָט געזאָגט מטטרון, די מוטער פֿון משיח בן דוד. איר האָט דער אייבערשטער נאָכן אומקום פֿון משיח בן יוספֿן, איבערגעגעבן דעם מטה…

— וואָסער מטה? — האָב איך געפֿרעגט.

— נו, משה רבנוס שטעקן, פּראָסט גערעדט. דער וווּנדער־שטעקן, וואָס איז פֿריִער געווען אין די הענט בײַ משה און זײַן ברודער אַהרן, בעת זיי זײַנען געגאַנגען צו פּרעהן, און מיט וועלכן משה פֿלעגט דורכפֿירן זײַנע ניסים. דערנאָך איז דער שטעקן אַריבער צו דוד המלך… שפּעטער האָט אליהו בן אליעזר באַהאַלטן דעם שטעקן אין אַ הייל, לעבן דער שטאָט טבֿריה, און טאַקע פֿון דאָרטן האָט אים אַרויסבאַקומען משיח בן יוסף. ווײַטער האָט דער מלאך מטטרון דערציילט זרובבֿלען, וועט דער מטה אַרײַן אין די הענט פֿון חפֿצי־בה. דעמאָלט וועלן אַלע שטערן און מזלות מלחמה האַלטן פֿאַר איר, און זי וועט בײַקומען צוויי שטאַרקע מלכים, די גרעסטע שׂונאים פֿון ציון; און ווען ס׳וועלן דערפֿילט ווערן נײַן הונדערט און נײַנציק יאָר זינט ירושלים איז חרובֿ געוואָרן, וועט די מוטיקע פֿרוי חפֿצי־בה איבערגעבן דעם מטה אין די הענט פֿון איר זון מנחם, און ס׳וועט זיך אין דעם טאָל אַרבל באַווײַזן דער ליכטיקער גואל מיט די גרינע אויגן…

אָנגעשטעקט מיטן גלויבן אין דעם, וואָס מײַן מורה־דרך דערציילט, האָב איך אַ צעמישטער געפֿרעגט:

— אָבער די נײַן הונדערט און נײַנציק יאָר זײַנען שוין לאַנג פֿאַרבײַ, נאָר דער משיח איז נאָך ביז הײַנט נישט געקומען… באַקומט זיך, אַז דער מלאך מטטרון האָט זיך טועה געווען?

רפֿי האָט צוגעשאָקלט מיטן קאָפּ, ווי געוואָלט דערמיט אַרויסווײַזן, אַז פֿאַר אים איז עס נישט קיין נײַעס, נאָר אַ באַדויערנדיקער פֿאַקט.

— יאָ, אויך בײַ די מלאכים, אַ פּנים, טרעפֿט, אַז נישט אַלץ קלאַפּט. עפּעס איז דאָ אַוועק אויף אַ קרומען וועג…

arbel
די היילן פֿון באַרג אַרבל. פֿאָטאָ פֿון יואל מאַגרי

כ׳האָב דערפֿילט זײַן האַנט אויף מײַן אַקסל און זיך באַגעגנט מיט זײַן בליק. אין דעם מאָמענט האָב איך פֿאַרשאַנען, אַז רפֿי האָט מיר איבערדערציילט דעם גאַנצן מדרש צוליב דעם, ער זאָל ערשט איצט קענען אַנטפּלעקן די אמתע סיבה פֿון אונדזער טרעפֿונג. זײַן קול איז געוואָרן שטילער און געהיימער, און כ׳האָב דערהערט:

— צווישן די זײַטלעך פֿון „ספֿר זרבבֿול‟ האָב איך געפֿונען אַ פֿאַרגעלט בייגעלע פּאַפּיר — אַ צעטעלע, קאָן מען זאָגן, אָנגעשריבן מיט דער האַנט פֿון מײַן עלטער־זיידע, נפֿתּלי בן יוסף, שטראַלן זאָל זײַן נאָמען אין גן־עדן. זײַן פֿאַרדרייט־פּערלדיקן כּתבֿ איז שווער געווען נישט צו דערקענען. ווי גרויס איז אָבער געווען מײַן חידוש, ווען כ׳האָב זײַן צעטעלע איבערגעלייענט. געשריבן האָט מײַן זיידע, אַז בשעתן לייענען דעם מדרש, איז אים געקומען צו חלומען דער באַרג אַרבל אין גליל. נאָך אַ ישיבֿה־בחור איז ער דאָרט איין מאָל געווען און פֿאַרכאַפּט געוואָרן פֿון דער שיינקייט. און פּלוצעם האָט ער אין חלום דערהערט, ווי פֿון אַ הייל טראָגט זיך אַ קול פֿון אַ שופֿר. דאָס קול האָט זיך פֿאַרשפּרייט איבערן גאַנצן טאָל, גערופֿן אים צו זיך, אָבער ער האָט זיך נישט געקאָנט רירן, ווי פֿאַרשטיינערט געוואָרן און זיך פֿאַרוואַנדלט אין אַ טייל פֿונעם באַרג אַרבל. זיך אויפֿגעכאַפּט פֿונעם שלאָף, איז אים נאָך אַ ווײַלע נאָכגעגאַנגען דעם שופֿרס שאַלן. גראָד דעמאָלט איז דעם עלטער־זיידע מתגלה געוואָרן, אַז דער קלאַנג פֿונעם שופֿר איז געווען אַ סימן, אַז דער מטה פֿון משה ואַהרן, וואָס די חפֿצי־בה האָט געזאָלט איבערגעבן איר זון, ליגט באַהאַלטן אין איינעם פֿון די היילן אינעם באַרג אַרבל…

— איז וואָס זשע וועט זײַן ווײַטער? — האָב איך געפֿרעגט אַ פֿאַרלוירענער, און אין דער זעלבער רגע האָט מיך אָפּגעבריט אַ געדאַנק: — דו ווילסט זאָגן, אַז…

— בדיוק, ר׳ מאיר אָקון! — האָט שטאָלץ געענטפֿערט רפֿי, — טאַקע דאָס האַלט איך פֿאַר מײַן שליחות אין לעבן: זוכן און געפֿינען די הייל אינעם באַרג אַרבל, וווּ עס ליגט באַהאַלטן דער וווּנדערלעכער מטה פֿון אָבֿות־אַבֿותינו…

מיט צוויי טעג שפּעטער בין איך אַוועקגעפֿלויגן קיין ניו־יאָרק. די צײַט, דער בעסטער בוכהאַלטער אין דער וועלט, האָט אָפּגעציילט פֿיר און דרײַסיק יאָר, אָפּגעקנאַקט זיי ווי אויף רעכנביינדלעך. זינט דעמאָלט האָב איך זיך מער מיטן ירושלימער אָקון נישט געטראָפֿן. איך ווייס נישט, צי ר׳ רפֿאל אָקון האָט זיך טאַקע געלאָזט אין זײַנע זוכענישן צו געפֿינען דעם וווּנדער־שטעקן, צי זײַן יונגטלעכער אימפּעט איז בײַ אים אין גיכן אויסגעלאָשן געוואָרן אָדער זיך געביטן אויף אַ אַנדער שליחות, ווי עס טרעפֿט נישט זעלטן בײַ די גרעסטע בעלי־חלומות… ווי עס זאָל נישט זײַן, ווײַזט דאָס לעבן, אַז משיחס צײַטן זײַנען נאָך נישט געקומען. און דאָך, טראַכט איך צו מאָל: מעגלעך, אַז טאַקע אַ דאַנק אָט דעם באַגײַסטערט בחורל, מיט אַ טונקעלע פּנים און טיפֿע ברענענדיקע אויגן, פֿון וועלכע ס׳האָבן אַרויסגעשטראַלט זיבן דורות ירושלמים, האָב איך צום ערשט מאָל דערפֿילט דעם טעם פֿון מײַן אייגענעם שליחות — צו זוכן און אַנטפּלעקן פֿאַרברעכנס, כּדי אויפֿצושטעלן דעם אמת.

יוני, 2018, ברוקלין, ניו־יאָרק

.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s