דאָס געשפּענסט פֿון דאָרף פּיאַטראַנעשט

phpThumb_generated_thumbnailjpeg
דער נײַער אמת איז געקומען מיט צוויי טעג שפּעטער; און באַגעגנט האָט מען אים מיט פֿרייד און בלומען

באָריס סאַנדלער

אויף אַ שלעכטן גוי קען מען אויך קיין נקמה נישט זען
אַ ייִדיש גלײַכווערטל

1
דער פּיאַטראַנעשטער דיין, ר’ אירמע, האָט שווער אָפּגעאָנטעמט, אָבער נישט אויפֿגעהערט צו גיין. ס’האָט שוין געשאַריִעט אויף טאָג, אָבער דאָס פֿײַער פֿון אַ שׂרפֿה, וואָס האָט געווילדעוועט אויף מיזרח, האָט אײַנגעשלונגען די ערשטע זון־שטראַלן. די לאַנגע רויטע צונגען האָבן זיך זשעדנע אַרײַנגעריסן אין דעם קאַיאָר, און ס’האָט אויסגעזען, אַז אָט, נאָך עטלעכע ווײַלעס, וועלן זיי זיך צורירן צום הימל. די ערד, מיט אירע וועלדער און פֿעלדער, בערג און טאָלן, מיט אַלע אירע לעבעדיקע באַשעפֿענישן, איז דעם פֿײַער שוין געווען נישט גענוג — עס האָט זיך געריסן צום הימל. צו גאָט…

ס’האָט געברענט דאָס בעסאַראַבער ייִדישע שטעטל פּיאַטראַנעשט. „פּיאַטראַ‟, מיינט אויף רומעניש, אַ שטיין. וואָס קאָן זײַן אייביקער פֿון אַ שטיי? דווקא דעם שטיין איז אויסגעפֿאַלן דאָס הייליקע שליחות צו דערמאָנען די לעבעדיקן אין די פֿאַרשטאָרבענע דורות. שטיינער שטייען אויס דעם קאַמף מיטן פֿײַער… שטיינער אפֿשר יאָ, נאָר נישט אַ לעבעדיק ייִדיש שטעטל.

אַרומגערינגלט מיט קאַלכשטיינערנע בערג און בערגלעך, האָט פּיאַטראַנעשט זיך געטוליעט מיט איין זײַט צום טײַך נעסטער; דווקא מיט דער זײַט, וווּ ס’האָט גערוט דער בית־עולם. דרײַ דורות פּיאַטראַנעשטער ייִדן האָבן דאָרט געמיט זיך, געבעטן דעם אייבערשטן פֿאַר זייערע קינדער און קינדס־קינדער, וואַרטנדיק די שעה פֿון אויפֿשטיין תּחית־המתים.

ר’ אירמע האָט זיך געאײַלט אַרויסצוהעלפֿן די לעבעדיקע. ער האָט שוין געהאַט איבערגעלעבט דרײַ גרויסע שׂרפֿות און צוויי פּאָגראַמען אין זײַן לאַנג לעבן, און יעדעס מאָל האָט דאָס שטעטל, אָפּגעבנדיק די קרבנות דעם בית־עולם, אויפֿגעשטעלט זײַן קיִום ווידער. אָבער איצט, אויפֿן וועג צום פֿײַער, האָט ר’ אירמע, וואָס אים האָט מען געהאַלטן פֿאַר אַ צדיק נישט בלויז אין זײַן פּיאַטראַנעשט, נאָר אויך אין די אַרומיקע שטעטלעך, — האָט אים נישט געקאָנט אײַנפֿאַלן, אַז אָט די שׂרפֿה וועט שוין זײַן די לעצטע — סײַ פֿאַר זײַנע בני־עיר און סײַ פֿאַרן שטעטל אַליין.

שוין עטלעכע חדשים, אַז ר’ אירמע האָט געמוזט אַנטלויפֿן פֿון פּיאַטראַנעשט. די נײַע מאַכט וואָלט נישט געשאַנעוועט זײַן ווײַסע באָרד און פּאות. מיט עטלעכע טעג פֿריִער, איידער די סאָלדאַטן מיט רויטע שטערנדלעך פֿון פֿאָרנט אויף זייערע שמאָלע שמאַטענע היטעלעך־פּילאָטקעס, זײַנען אַריבער דעם נעסטער און אַרײַנמאַרשירט אין פּיאַטראַנעשט, האָבן די פּאָר צענדליק רומענישע זשאַנדאַרן, אין אײַלעניש, מיטכאַפּנדיק אַלץ וואָס עס לאָזט זיך, געמאַכט פּליטה. די היגע ייִדישע חבֿרה, פֿאַרשיכּורט פֿונעם פֿרישן ווינטל, וואָס האָט אַ צי געטאָן פֿונעם אַנדערן ברעג טײַך, זײַנען אַרויס אויף דער גאַס און מיט מיאוסע קללות, פֿײַפֿערײַ און אוליוליוקעניש באַגלייט די איבערגעשראָקענע רומענער. די סאַמע דרייסטע צווישן די ייִדישע יונגאַטשן האָבן נישט אויסגעמיטן זיי אָניאָגן און דערלאַנגען אַ פּאָר הייסע פּעטש, אָדער אַראָפּרײַסן בײַ זיי פֿונעם מונדיר די עפּאָלעטן.

דעמאָלט האָט זיך פֿון זײַן בית־דין־שטיבל אַראָפּגעלאָזט דער דיין.
— שעמט זיך, חוצפּהניקעס! — האָט ער געשריִען, — וווּ איז אײַער מידת־הרחמים?! שוין זשע ווייסט איר נישט, אַז מע טאָר זיך נישט פֿרייען, ווען דײַן שׂונא פֿאַלט! דאָס נײַע געצל וועט אײַך דעם גן־עדן נישט ברענגען…

די יונגאַטשן האָבן געהירזשעט פֿון אים, ווי יונגע לאָשיקעס.
— גייט זיך אײַער וועג, ר’ אירמע, גענוג אונדז געקאָרמעט מיט אײַער פֿאַרשימלטן אמת!
— עס קומט אונדזער צײַט און אונדזער אמת!

זיי האָבן פֿון אים אָפּגעחוזקט. שוין פֿאַרגעסן אין די זשאַנדאַרן, האָבן זיי אויסגעלאָזט זייער גאַל צום דיין — אַ זײַל פֿונעם אַלטן לעבנס־שטייגער מיטן חדר, שיל־און־קלײַזלעך, מיט דעם גאַנצן פֿרומען קלאַפּער-געצײַג, וואָס האָט געזאָלט איצט צונויפֿגעשאַרט און פֿאַרבענט ווערן, ווי חמץ פֿאַר פּסח…
„אַל תּען… — זאָלסט נישט ענטפֿערן דעם פֿאַרנאַרישטן לויט זײַן נאַרישקייט!‟ — האָט געטראַכט ר’ אירמע. ער האָט זיך אומגעקערט צוריק אין בית־דין־שטיבל. דאָס האַרץ האָט גענאָגט נישט פֿאַר דעם ווייטיק, וואָס די פֿאַרפֿירטע יונגע לאָשיקעס האָבן אים ערשט פֿאַרשאַפֿן; זײַן אויסגעפּרוּווט האַרץ האָט שוין געפֿילט דעם גרויסן אומגליק, וואָס האָט זיך אָנגערוקט פֿון יענער זײַט נעסטער.

דער נײַער אמת איז געקומען מיט צוויי טעג שפּעטער; און באַגעגנט האָט מען אים מיט פֿרייד און בלומען. די „פּרימעריִע‟ האָט זיך אָנגעהויבן רופֿן „דאַרפֿסראַט‟, און דאָס אָרט פֿון דער דרײַקאָליריקער פֿאָן האָט פֿאַרנומען די רויטע פֿאָן. די „פֿאַרשײַטע לאָשיקעס‟, ווי ר’ אירמע האָט גערופֿן די היציקע ייִדישע חבֿרה, מיט רויטע שמאַטענע קרענצלעך, צוגעטשעפּעט פֿון דער לינקער זײַט, נענטער צום האַרץ, האָבן איצט דאָרט קאָמאַנדעוועט. זיי האָבן געהאַלטן וואָרט און צווישן די ערשטע באַפֿעלן זייערע איז געווען צו שליסן דרײַ פֿון די פֿיר שילן און קלײַזלעך. דאָס בית־דין־שטיבל, האָט זיך געפֿונען אינעם הויף פֿון דער קאָוועלישער שיל, וואָס די נײַע מאַכט האָט עס געלאָזט; האָט מען שוין נישט געטשעפּעט דעם דיינס שטיבל אויך.

פֿון דרויסן האָט אויסגעזען, אַז געביטן האָבן זיך נאָר די שילדלעך אויף אייניקע הײַזער: דער ציוניסטישער “מרכּז”, איז פֿאַרוואַנדלט געוואָרן אין אַ קלובֿ „רויטער שטערן‟, די „תּרבות‟־שול איז געוואָרן אַ „מאָלדאַווישע מיטלשול‟; די גרעסערע קראָמען, וואָס פֿון זייערע וויוועסקעס האָט מען געקאָנט זיך דערוויסן, ווער ס’איז דער באַלעבאָס, האָט מען די נעמען פֿון די באַלעבאַטים אויסגעמעקט, און די באַלעבאַטים אַליין געמאַכט דערווײַל פֿאַר די פֿאַרוואַלטער. יאָ, די הויפּט־גאַס אויפֿן נאָמען פֿונעם רומענישן קיניג קאַראָל דער צווייטער, האָט זיך אָנגעהויבן רופֿן „28סטער יוני‟, דער טאָג, ווען פּיאַטראַנעשט איז געוואָרן סאָוועטיש.
ר’ אירמע איז געבליבן אָן אַרבעט. ווי ס’האָט אים דערקלערט איינער פֿון די „לאָשיקעס‟ — ער האָט פֿאַרנומען איצט אַ וואַזשנע שטעלע אינעם „דאָרפֿסראַט‟ —איז דעם דיין פֿאַרווערט געוואָרן צו פֿירן „זײַנע רעליגיעזע משפּטים‟.

— איצט, — האָט דער פֿריש־אָפּגעבאַקענער נאַטשאַלניק געטענהט, — פֿונקציאָנירט בײַ אונדז אין גאַנץ פּיאַטראַנעשט אַ סאָוועטישער פֿאָלקס־געריכט…

און דאָך, פֿלעגן זיך פֿאַרנאַכטצו אַרײַנכאַפּן אין דיינס שטיבל ייִדן פֿון אַ גאַנץ יאָר: זיך אַן עצה טאָן מיט אים, פּסלן אַ שאלה און טאַקע קומען נאָך אַ גט… צומאָל איז אַרײַנגעלאָפֿן צו אים דער שמשׂ, אַ קליין זשוואַווע ייִדעלע, און גיך, ווי דער שרעק וואָלט אים נאָכגעיאָגט, אויסלייגן פֿאַרן דיין אַלע נײַעס און נײַעסלעך פֿונעם שטעטל. צום סוף, אָן אַ פּויזע האָט ער זיך געשטעלט אויף די שפּיץ־פֿינגער, אויסגעצויגן דעם דאַרן האַלדז, ווערנדיק ענלעך צו אַ הענדל, וואָס אָט־אָט קרייעט עס אויס די בשׂורה, אַז דער משיח איז געקומען; נאָר אַרויסגעלאָזט האָט דער שמשׂ אַ דערשטיקט־גאָרגלדיקן כאָרכל: „נו, וואָס זשע וועט זײַן, ר’ אירמע? דער הימל פֿאַלט שוין אויף דער ערד!..‟

די האַרבסטיקע יום־טובֿים זײַנען אַדורך בשלום. די קאָוועלישע שיל איז געווען פֿול געפּאַקט; עס זײַנען געקומען ייִדן און ווײַבער פֿון יענע שילן און קלײַזלעך, וואָס די מאַכט האָט זיי געשלאָסן. און ווי יעדעס יאָר האָבן די פּיאַטראַנעשטער ייִדן זיך געשלאָגן „על־חטא‟, זיך מתוודה געווען פֿאַרן אייבערשטן און געבעטן בײַ אים צו פֿאַרגעבן זייערע זינד…

image37
דער גרויסער נאַטשאַלניק, געשיקט פֿון סאָראָקע, האָט געטאָן זײַן אַרבעט שטיל און גיך.

די רדיפֿות האָבן זיך אָנגעהויבן גלײַך נאָך פּורים, ווי עמעצער אין די הויכע פֿענצטער פֿון דער נײַער מאַכט וואָלט געוואָלט ווײַזן די ייִדן, אַז מער ניסים האָבן זיי נישט וואָס צו דערוואַרטן. דער גרויסער נאַטשאַלניק, געשיקט פֿון סאָראָקע, האָט קיין מיטינגען נישט צונויפֿגערופֿן. ער האָט געטאָן זײַן אַרבעט שטיל און גיך. די צענדליק סאָלדאַטן מיט ביקסן, וואָס זײַנען געקומען צוזאַמען מיט אים אויף אַ לאַסט־אויטאָ, האָבן אין איין נאַכט צונויפֿגענומען אינעם איצטיקן קלוב „רויטער שטערן‟ אַלע געוועזענע „עקספּלואַטאַטאָרן‟ — סײַ ייִדן און סײַ גויים, ווי אויך „די רעליגיע־פּיאַווקעס‟ פֿון ביידע גלויבנס און זיי גאַנץ פֿרי אַוועקגעפֿירט אויף דעם זעלבן לאַסט־אויטאָ…

ר’ אירמע איז צווישן „די אויפֿגעהויבענע‟ נישט געווען. נישט, חלילה, ווײַל זײַן נאָמען האָט אויסגעפֿעלט אין דער לאַנגער רשימה, פּינקטלעך צונויפֿגעשטעלט אינעם „דאָרפֿסראַט‟… מיט אַ נאַכט פֿריִער, איידער דאָס אַלץ איז געשען, איז זײַן פּלימעניק, יחיליק, אויך אַ שטיקל קנאַקער אינעם „דאָרפֿסראַט‟, געקומען צום פֿעטער און האָט אים ממש געצוווּנגען צו פֿאַרלאָזן דאָס שטעטל.

— ביסט משוגע, לאָשיק, — האָט דער אַלטער נישט געמאַכט קיין קרובֿישן אונטערשייד צווישן “זײַן” און פֿרעמדע „לאָשיקעס‟. — כ’בין אין מײַן לעבן ווײַטער פֿונעם פּיאַטראַנעשטער באַרג נישט אַוועקגעגאַנגען… וואָס ס’איז באַשערט, איז נישט אויסצומײַדן…

— פֿאַרגעסט שוין אין אײַערע חכמות, פֿעטער!.. עס קומט אַ צרה אויף אײַערע אַלטע ביינער, — האָט זיך נישט געלאָזט אײַנרעדן דער פּלימעניק, — כ’האָב אַ גוט ערטעלע פֿאַר אײַך… דאָרט וועט איר איבערזײַן עטלעכע טעג, ביז ס’וועט זיך אַלץ אײַנשטילן…

— כ’וועל מײַן בית־דין־שטיבל נישט פֿאַרלאָזן!.. פֿאַרענדיקט!
— ס’איז נישט די צײַט זיך צו אַמפּערן, פֿעטער… נעמט מיט זיך מיט וואַרעמע זאַכן… בײַ נאַכט איז נאָך קאַלט…

ווײַטער פֿונעם פּיאַטראַנעשטער באַרג איז ר’ אירמען בפֿירוש נישט אויסגעקומען צו גיין. דער וועג צו יחיליקס „ערטעלע‟ איז געווען נישט קיין לאַנגער, נאָר אַ שווערער בפֿרט, ווען זיי האָבן זיך געדראַפּעט אַרויף צו דער הייל, וואָס די אַלטע תּושבֿים פֿונעם שטעטל האָבן איר אַ נאָמען געגעבן דעם „רבינס הייל‟. אַזעלכע היילן זײַנען אינעם פּיאַטראַנעשטער באַרג געווען אַ סך. מע דערציילט, אַז אין די היילן, נאָך אין די צאַרישע צײַטן, האָבן זיך באַלהאַלטן קריסטן פֿון אַ פֿאַרווערטער סעקטע; דערנאָך, נאָך דעם, ווי אין רוסלאַנד האָבן די באָלשעוויקעס פֿאַרכאַפּט די מאַכט, זײַנען פֿונעם אַנדערן ברעג נעסטער אַריבער אַהער מאָנאַכן, אַרויסגעטריבענע פֿון זייערע מאָנאַסטירן.

אין דער לאַנגער געשיכטע פֿון דעם פּיאַטראַנעשטער באַרג האָבן די אָרטיקע ייִדן אויך געהאַט זייער חלק. דאָרטן, אין דעם „רבינס הייל‟, האָבן זיי זיך געראַטעוועט בעת דעם צווייטן פּאָגראָם, ווען קאָטאָווסקיס* רויטע קאַזאַקן זײַנען אַדורכגעגאַנגען זייער שטעטל. ר’ אירמע האָט גוט פֿאַרגעדענקט יענע בלוטיקע צײַטן. דאָרט, אין דעם שטיינערנעם מקום־מיקלט, איז געשטאָרבן דער אַלטער רבי, אלחנן אָקניצער.
— וואָס ס’זאָל אונטן נישט געשען, בלײַבט דאָ, — האָט צום פֿעטער, ווי צו אַ קינד, גערעדט דער פּלימעניק. ער האָט אַראָפּגעשלעפּט פֿון דער פּלייצע אַ מאָגערע טאָרבע, איבערגעבונדן מיט אַ שטריק, און צוגעגעבן: — אויף אַ פּאָר טעג וועט עס אײַך סטײַען.

יחיליק האָט זיך אַרומגעקוקט, שוין גרייט צו פֿאַרלאָזן די הייל און צוגעגעבן:
— מיר פֿלעגן דאָ אין די זומערס זיך שפּילן מיט די דערפֿישע שקצים גאַנצענע טעג…
די צײַט פֿון וואַרטן ביז “אונטן” וועט זיך אַלץ אײַנשטילן האָט זיך צעצויגן אויף טעג און וואָכן, דערנאָך אויף חדשים. די ערשטע עטלעכע וואָכן פֿלעגט יחיליק זיך אויפֿהייבן צום פֿעטער יעדע דרײַ־פֿיר טעג; ברענגען וואַסער, אַ שטיק ברינדזע, גרינסן, אָפּגעקאָכטע אייער און קאַרטאָפֿליעס, עטלעכע רעפֿטלעך קאַלטע מאַמעליגע… פֿאַר פּסח, ווי אַ קונצן־מאַכער האָט יחיליק אַרויסגעשלעפּט פֿון זײַן טאָרבע עפּעס אײַנגעוויקלטס אין אַ פֿאַרטשיילקע — מצות… ר’ אירמע איז געבליבן זיצן געפּלעפֿט. ווי ס’האָט זיך אַרויסגעוויזן, האָבן אַ פּאָר ייִדן פֿונעם שטעטל, אָפּגערעדט מיט אַ פּויער אין דאָרף, און בשתּיקה, עטלעכע נעכט, געבאַקן בײַ אים מצות.

דער אַלטער דיין האָט עס געהערט און טרערן זײַנען אים געשטאַנען אין די אויגן. „אוי לאָזנים שכּך שומעות‟,** — האָבן אַרויסגעבראַכט זײַנע ליפּן, קוים זיך דורכגעשניטן אין דער באָרד. יחיליק האָט עס פֿאַרטײַטשט אויף זײַן אייגענעם אופֿן. ער האָט זיך שטיל באַרימט, אַז אין „דאָרפֿסראַט‟ ווייסט מען בפֿירוש וועגן דעם “זינד”, נאָר מע מאַכט זיך כּלא־ידע. דערנאָך איז ער באַלד אַריבער צו דערציילן ווי פֿריילעך איז איצט געוואָרן אין שטעטל; אַז כּמעט יעדן סוף־וואָך פֿירט מען דורך אַ „קאָמוניסטישן שאַבעסניק‟. אַ גאַנצן טאָג אַרבעט מען און פֿאַר נאַכט ווײַזט מען אין קלוב קינאָ.

— פֿון סאָראָקע קומט ספּעציעל אַראָפּ אַ מענטש, אַ קינאָ־מעכאַניקער, מיט זײַן מאַכאַרײַקע און דרייט פֿילמען. זיי זײַנען אַלע אויף רוסיש, און ווייניק ווער פֿאַרשטיי עס; אָבער פֿאַרן פֿילם דערציילט דער קינאָ־מעכאַניקער אויף ייִדיש, וועגן וואָס דער פֿילם איז…
יחיליק איז נישט געווען פֿון די שווײַגערס. און כאָטש ר’ אירמע, אין זײַן געצוווּנגענער אָפּגעזונדערטקייט, וואָלט געדאַרפֿט צופֿרידן זײַן פֿונעם פּלימעניקס באַריידעוודיקייט, האָט ער אים דאָך איבערגעשלאָגן:

— און וואָס עפּעס מכּוח מײַן אַראָפּלאָזן זיך פֿון דאַנען?
— איר מיינט, פֿעטער, זיך אומקערן אין שטעטל?
ר’ אירמע האָט אַ שאָקל געטאָן מיטן קאָפּ אויף „יאָ‟, און צוגעגעבן:
— דער סאָראָקער שליח מיט זײַן רויטער אַרמיי, גלייב איך, האָט שוין באַפֿרײַט פּיאַטראַנעשט פֿון די “וויסטע בורזשוּאַזע עלעמענטן” — אַזוי רופֿט איר עס, דאַכט זיך…

יחיליק האָט נישט באַלד געענטפֿערט; זיך אָנגעהויבן פּאָרען מיטן קנופּ אויף דער אויסגעטרייבערטער טאָרבע, געבנדיק צו פֿאַרשטיין דעם גאַסטפֿרײַנדלעכן באַלעבאָס, אַז ס’איז שוין צײַט צו געזעגענען זיך.

— ניין, פֿעטער… — האָט פֿעסט געקלונגען יחיליקס קול, אָפּרופֿנדיק זיך אין דער פֿינצטערער טיפֿקייט פֿון דער הייל, — איר טאָרט נאָך אַלץ נישט באַווײַזן זיך אין שטעטל…
— שוין זשע בין איך אַזאַ שרעקלעכער פֿאַרברעכער, אַז דײַן סאָוועטישע מאַכט האָט אַזוי מורא פֿאַר מיר?
— די מאַכט האָט נישט וואָס מורא צו האָבן פֿאַר אײַך… — האָט יחיליק דײַטלעך אַרויסגעבראַכט יעדעס וואָרט, ווי אַ חדר־ייִנגל פֿאַרן מלמד, — אָבער איר, פֿעטער אירמע, און אַזעלכע ווי איר, דאַרפֿן יאָ מורא האָבן פֿאַר אונדזער מאַכט!

ער האָט עטלעכע מאָל אַ צי געטאָן דעם עק פֿונעם שטריקל אַרום דער טאָרבע, זיך איבערצײַגט, אַז דער קנופּ איז גוט פֿאַרצויגן און זיך אָנגערופֿן:
— ר’זאָלט פּשוט וויסן, פֿעטער: די סיגוראַנצאַ*** איז גאָרנישט אַקעגן זיי…

דאָס איינציקע ספֿרל, וואָס ר’ אירמע האָט אין אײַלעניש פֿאַרכאַפּט מיט זיך, איז געווען זײַן צעבאָרשט תּהילימל. איז ער געזעסן בײַ טאָג אויף אַ שטיין, אָנגעטאָן אין אַ פּאָר גראָבע ווינטערדיקע הויזן, פֿאַרפּראַוועט אונטן אין די אָפּגעריבענע טשאָבעטעס, אויף די אײַנגעהויקערטע ביינערדיקע אַקסלען, ווי אויף אַ שראַגע, איז אים געהאָנגען אַ פֿוטערן פּעלצל אָן אַרבל, אַריבער דעם ווײַסן געווענטענעם העמד, אויפֿן קאָפּ, אָנגערוקט אויפֿן שטערן, האָט געשטעקט זײַן שוואַרצע שעפּסענע קוטשמע. אַ בעסאַראַבער ייִד אין אַ שטעטל האָט פֿון דרויסן אויסגעזען ענלעך צו זײַן שכן, דעם פּויער פֿונעם דאָרף; סײַדן אונטערן העמד, אויפֿן הוילן לײַב האָט דער ייִד געטראָגן אַ טלית־קטן, ווי ר’וואָלט געקאָנט דערמיט פֿאַרשטעלן זײַן ייִדישע נשמה פֿון רדיפֿות און גזירות.

אַרײַנגעקוקט אינעם תּהילימל און געשעפּטשעט די תּפֿילות, האָט ר’ אירמע זיך אָפּגערעדט פֿון האַרצן, אויסגעדריקט די האָפֿענונג און בטחון, אַז דער אייבערשטער וועט העלפֿן אים און יעדן ייִד, וואָס נייטיקט זיך אין דער שווערער צײַט אין זײַן, גאָטס, „רחמנא־לצלן‟.

נאָך פֿאַר דעם, וואָס די סאָוועטן זײַנען געקומען, האָט פֿון דער „פּרימעריִע‟, אַ שלאָג געטאָן איבערן שטעטל אַ שטינקענדיקער גערוך פֿון קוזאַ־גאָגאַס**** אָנהענגער. זיי פֿלעגן זיך דרייען צווישן די פּויערים און זיי אָנרייצק קעגן די ייִדישע שכנים. ס’האָט שוין געציטערט די לופֿט איבערן שטעטל — אָט־אָט וועט אויסברעכן אַ פּאָגראָם… און מיטאַמאָל איז שטיל געוואָרן, און ס’איז שווער געווען צו פֿאַרשטיין, וועמען דער אייבערשטער האָט אַראָפּגעשיקט אויף זײַן וועלטל דאָס מאָל: דעם מלאך־המוות צי דעם מלאך־הגואל?! גאָט האָט אָבער זײַנע אייגענע חשבונות און שליחים… געקומען זײַנען די “רויטע רײַטערס” מיט זייער אָרדענונג און געזעצן…

דער רבי אלחנן אָקניצער, זכר צדיק לבֿרכה, פֿלעגט זאָגן צו זײַנע חסידים: „דאָס וואָס איר זעט מיט אײַערע אייגענע אויגן, איז אַ ליגן. הערט זיך צו צו דעם, וואָס אײַער שׂכל זאָגט אײַך און וואָס אײַער נשמה פֿילט. אין דעם שטעקט דער אמת.‟ ס’איז, דאַכט זיך, נישט געווען אַזאַ שאלה, דער אַלטער דיין, זאָל זי נישט קענען פּסקענען. אָבער איצט איז ער צעשפּאָלטן אַליין; דער ליגן פֿון זען, וואָס עס קומט פֿאָר, און דער אמת פֿון טראַכטן און פֿילן, וואָס עס קאָן נאָך, חלילה, געשען, קומען צווישן זיך אין גרויסע סתּירות. ירושלים איז דאָך חרובֿ געוואָרן, ווײַל די אײַנוווינער האָבן נישט געקאָנט געפֿינען צווישן זיך קיין פּשרה…

ר’ אירמע האָט זיך אין גאַנצן פֿאַרלוירן. ער האָט זיך אײַנגעגראָבן מיטן בליק אינעם תּהילימל און זיך צוגעהערט, וואָס זײַנע ליפּן שעפּטשען, ווי ס’וואָלט עס געטאָן נישט ער, נאָר עמעצער אַן אַנדערער, וואָס איז אַרײַן אין אים, ווי אַ דיבוק: „אשרי האיש אשר לא הלך בעצת רשעים… ווויל צו דעם מענטשן, וואָס איז נישט געגאַנגען אין דער עצה פֿון די רשעים. און אויף דעם וועג פֿון די זינדיקע, איז ער נישט געשטאַנען, און אין דער זיצונג פֿון די שפּעטער איז ער נישט געזעסן…‟

צומאָל פֿלעגט ער זיך אויפֿכאַפּן בײַ נאַכט, זיך אײַנקוקן אין דער פֿינצטערניש. עס האָט זיך אים געדאַכט, אַז עמעצער האָט זיך פֿאַררוקט אין אַ ווינקל. קוקט אויף אים און שאָקטל צו מיטן קאָפּ… „רבי?…‟ — האָט ר’ אירמע שטיל געפֿרעגט, און זיך אַליין געענטפֿער: „ניין, עס קען נישט זײַן… ס’איז אַ חלום…‟

יחיליק האָט זיך אַלץ זעלטענער באַוויזן אין דער הייל. „נישט גרינג קומט אָן דאָס נײַע לעבן…‟ — האָט געזיפֿצט דער פּלימעניק. דאָס לעצטע מאָל האָט ער געבראַכט אַ קעשענע־לעמפּל מיט אַ פֿלאַכיקער באַטאַרייקע.

— כ’האָב עס באַקומען ווי אַ פּרעמיע… — האָט זיך באַרימט יחיליק.
— ווי וואָס?.. — האָט נישט פֿאַרשטאַנען דער פֿעטער.
— אַ פּרעמיע… אַ באַלוינונג… אונדזער בריגאַדע האָט איבעראויסגעפֿילט דעם פּלאַן…
דערזען, ווי דער פֿעטער גלאָצט אויף אים אויס די אויגן, איז יחיליק אַנטשוויגן געוואָרן.
— כ’פֿאַרשטיי נישט, וואָס דו רעדסט… — האָט זיך געבייזערט ר’ אירמע.
יחיליק האָט אַרויסגעלייגט פֿון דער טאָרבע דאָס געבראַכטע און געפּרוּווט צו דערקלערן דעם פֿעטער „דאָס נײַע לעבן‟:
— מ’האָט מיך געמאַכט לעצטנס פֿאַר אַ בריגאַדיר… ס’איז אַזאַ נאַטשאַלניק איבער אַ הייפֿל פּויערים און פּויערטעס, וואָס אַרבעטן אין די סעדער… דו ווייסט דאָך אַליין, אַז ס’איז איצט אַ הייסע צײַט… הײַנטיקס יאָר זײַנען די ווײַנשלביימער פֿאַרפֿלייצט מיט יאַגדעס… כ’האָב דיר דאָ געבראַכט אַ ביסל ווײַנשל אין אַ שקאָרמיץ…

יחיליק איז פֿרי געוואָרן אַ יתום און געוואַקסן בײַם פֿעטער. ר’ אירמע אַליין האָט קיין משפּחה נישט געהאַט, איז אים דער פּלימעניק געווען פֿאַר אַ זון. געווען אַ צײַט, ווען ר’ אירמע האָט זייער איבערגעלעבט פֿאַרן פּלימעניק; יענער האָט זיך פֿאַרדרייט מיט די “לינקע”, מיט די “פּראָגרעסיווע”. איצט איז יחיליק שוין אַליין אַ טאַטע פֿון צוויי קינדער… אַ בריגאַדיר… זעט אויס, די „לאָשיקעס‟ זײַנען געווען גערעכט…

שוין האָבנדיק אַ קעשענע־לעמפּל, האָט ר’ אירמע זיך געקאָנט אַ ביסל פֿאַרטיפֿערן אין דער הייל. דאָס געדיכטע פֿינצטערניש האָט נישט נאָר אָפּגעשראָקן, ס’האָט פֿאַרנאַרט און צוגעצויגן צו זיך אויך. דער שמאָלער עלעקטרישער ליכטשטראַל האָט דורכגעשניטן דעם וועג, געפֿירט נאָך זיך ווײַטער איבערן שמאָלן טונעל.

דער אַלטער דיין האָט געטראַכט: וואָס מער ער באַהאַלט זיך דאָ אויס, אַלץ ווײַטער ווערט ער אָפּגעריסן פֿון זײַן היימיש שטעטל, וווּ זײַן טאַטע און זײַן טאַטנס טאַטע האָבן דאָרט געצויגן זייער חיונה… ער, דער אַלטער דיין, טויג שוין נישט פֿאַר דעם “נײַעם לעבן”, וואָס ס’האָט אים אַזוי שיין געמאָלט זײַן פּלימעניק… און אפֿשר איז עס אים אַזוי באַשערט — בלײַבן דאָ אין דער הייל ביז משיחס צײַטן… דאָס הייל־געוועלב האָט דאָך אַמאָל געראַטעוועט די לעבנס פֿונעם גרויסן תּנא שמעון בן יוחאי און זײַן זון אלעזר. 13 יאָר האָבן זיי זיך דאָרט באַהאַלטן פֿון די רוימער. די הייל איז אויף אַ צײַט געוואָרן אַ מקום־מיקלט פֿאַרן נבֿיא ירמיהו… אײַ, ער האָט געמוסרט זײַן פֿאָלק… האָט ער עס דאָך געטאָן אין נאָמען פֿון גאָט און מיט גוטע כּוונות… „אָט שיק איך צו נבֿוכדראצר אויף דעם לאַנד, אויף אירע אײַנוווינער און די אַרומיקע פֿעלקער, און וועל זיי פֿאַרוויסטן, מאַכן פֿאַר אייביקע חורבֿות… איך וועל פֿאַרטיליקן פֿון זיי דעם קול פֿון לוסטיקייט און פֿרייד… די שײַן פֿון ליכט…‟

ר’ אירמע האָט עס געזאָגט הויך אויף אַ קול, אַז די קלאַנגען, אָפּשטויסנדיק זיך פֿון די שטיינערנע ווענט און געוועלב, האָבן זיך אַ שיט געטאָן אויפֿן אַלטן, ווי אַ האָגל. זײַן האַנט מיטן קעשענע־לעמפּל האָט אויפֿגעציטערט און דער שטראַל איז אויסגעלאָשן געוואָרן…

נענטער צום קאַיאָר האָט ר’ אירמע זיך אויפֿגעכאַפּט. צי ס’האָט זיך עס אים צוגעחלומט, צי ס’האָט טאַקע געדונערט. ער האָט זיך צוגעשאַרט צום אַרײַנגאַנג פֿון דער הייל, אַרויסגעשטעקט דעם קאָפּ… דאָרט, וווּ ס’האָט זיך געפֿונעם זײַן פּיאַטראַנעשט האָט געברענט… “שוין זשע זע איך עס אויף דער וואָר?! — האָבן נישט געגלייבט זײַנע אויגן. דער שׂכל האָט דערמיט נישט געוואָלט מסכּים זײַן…

דער פּיאַטראַנעשטער דיין האָט זיך געאײַלט אַהיים, כאָטש נישט אַזוי האָט ער זיך פֿאָרגעשטעלט זײַן וועג צוריק; און נאָך אים, ווי עכאָס פֿון פֿאַרשאָלטענע צײַטן האָט זיך געטראָגן: „פֿיר מלאכים האָבן זיך אַראָפּגענידערט, האַלטנדיק אין די הענט פֿיר פֿלאַמען פֿײַער; און די מלאכים האָבן אונטערגעצונדן אַלע פֿיר ווינקלען פֿונעם בית־המיקדש…‟

דאָס שטעטל פּיאַטראָנעשט איז געווען זײַן בית־המיקדש, אַרומגעכאַפּט פֿון אלע פֿיר זײַטן מיט פֿלאַם און פֿײַער…

пещеры
אין דער ווײַטנס האָט זיך געגוידערט אונטער די לעצטע שראַלן דער פּיאַטראַנעשטער באַרג.

2
מײַן גאַנצע קינדשאַפֿט, פֿאַרן שלאָף, אָנשטאָט אַ מעשׂהלע, פֿלעגט מיר מײַן מאַמע דערציילן וועגן איר שטעטל פּיאַטראַנעשט. מיט די פּיאַטראַנעשטער געשיכטעס פֿלעג איך אײַנשלאָפֿן און זיי זען אין חלום. ס’האָט זיך מיר געדאַכט, אַז כ’קען שוין דאָרט יעדן איינעם, כאָטש מיך האָט דאָרט קיינער נישט געקענט. די מאַמע האָט מיר אָבער געלערנט, אַז ס’איז גענוג צו זאָגן, אַז איך בין משה מעדניקס אייניקל, וועלן שוין אַלע וויסן, ווער איך בין.

מיט יאָרן שפּעטער, ווען כ’האָב שוין עפּעס אָנגעהויבן פֿאַרשטיין אין לעבן, האָב איך אויך פֿאַרשטאַנען, אַז אויב מײַן קינדערשער חלום צו קומען אין מײַן מאַמעס שטעטל וואָלט אַמאָל מקוים געוואָרן, וואָלט איך שוין דאָרט נישט געהאַט וועמען צו דערציילן וועגן מײַן ייִחוס. גאַנץ פּיאַטראַנעשט איז נאָך דער מלחמה געוואָרן אַ ריין מאָלדאַוויש דאָרף. קיין איין ייִד איז דאָרט נישט געבליבן.

פֿון דעסטוועגן, האָב איך זיך טועה געווען; איין ייִדישע פֿרוי האָט איצט פֿאָרט אין פּיאַטראַנעשט געוווינט. מײַן מאַמע האָט זי גערופֿן ציפּקע די געלע, און געווען איז די ציפּקע מײַן מאַמעס אַמאָליקע חבֿרטע. „וועסט צופֿאָרן צו ציפּקען, און זי וועט שוין אַלץ דערליידיקן…‟

קיין פּיאַטראַנעשט בין איך געפֿאָרן נישט נאָר פֿאַר נײַגער צו זען די ערטער, וווּ מײַן מאַמע און איר משפּחה האָט געלעבט פֿאַרן חורבן. די צײַט אַליין האָט מיך אַהין געפֿירט. הונדערטער טויזנטער ייִדן האָבן זיך ווידער געקליבן אין וועג אַרײַן. דער מלאך־הנע־ונד איז שוין געשטאַנען בײַ דער שוועל פֿון דעם ריזיקן לאַנד, וואָס האָט געהאַלטן בײַם צעפֿאַלן זיך.

די ביוראָקראַטישע מאַשין האָט נאָך אָבער געאַרבעט געהעריק. צו פֿאַרלאָזן דאָס לאַנד, האָט מײַן מאַמע געזאָלט האָבן אַ דאָקומענט, וואָס באַשטעטיקט, אַז זי איז אין דעם דאָזיקן לאַנד געבוירן געוואָרן. אַזוי, אַ דאַנק דער אונטערגייענדיקער סאָוועטישער ביוראָקראַטיע, האָב איך געמוזט פֿאָרן קיין פּיאַטראַנעשט, ווײַל נאָר דאָרט, וווּ מײַן מאַמע האָט אַרויסגעלאָזט איר ערשטן פּיפּס, האָט מען געקאָנט באַשטעטיקן, אַז דעם “פּיפּס” האָט בפֿירוש אַרויסגעלאָזט מײַן מאַמע.

די מאַמע אַליין האָט זיך אָפּגעזאָגט צו פֿאָרן מיט מיר: „ס’איז געבליבן נאָר דער נאָמען פֿונעם שטעטל, — האָט זי געזיפֿצט, — דאָס איבעריקע טראָג איך אין מײַן האַרצן!‟

נאָך צוויי סטאַנציעס אויפֿן וועג קיין פּיאַטראַנעשט זײַנען אין דעם אויטאָבוס געבליבן פֿינעף פּאַסאַזשירן. אין דרויסן האָט געברענט דער סוף־יוליקער זומער, און אינעם אויטאָבוס, פֿאַרשפּרייט צווישן פּאַסאַזשירן מיטן נאָמען „פּאַזיק‟, האָט זיך קיין לופֿט נישט געפֿילט, נאָר אַ פֿײַכט געדיכטעניש, איבערגעמישט מיטן שטויב. צו האַלטן פֿאַרמאַכט די פֿענצטער איז געווען אוממעגלעך, מע וואָלט פּשוט דערשטיקט געוואָרן; האָט דער שטויב פֿונעם גרונט־וועג זיך פֿרײַ אַרײַנגעריסן אינעם אויטאָבוס. דערצו האָט די פּאַסאַזשירן געוואָרפֿן אָפּ־און־אויף, און יעדעס מאָל האָט עס בײַ זיי אַרויסגערופֿן אַ שווערן קרעכץ: „אָך, דאָאַמנע!‟, אוי, גאָטעניו… מײַן איינציקע טרייסט איז געווען דער געדאַנק, וואָס די מאַמע, מיט אירע שוואַכע קריזשעס, איז געבליבן אין דער היים…

סוף־כּל־סוף, איז אונדזער „פּאַזיק‟ אַרײַנגעפֿאָרן אינעם דאָרף פּיאַטראַנעשט. די פּויערים האָבן אָנגעהויבן צונויפֿשאַרן זייערע בינטלעך און קיישלעך, פֿול געפּאַקט מיט שטאָטישע מציאות. כ’האָב אויך זיך צוגעגרייט, וואָס גיכער צו פֿאַרלאָזן דעם אויטאָבוס, בלויז געעפֿנט מײַן מאָגערן טאַש, אַרײַנצוקוקן אינעם נאָטיצביכעלע מיטן אַדרעס פֿון מײַן מאַמעס חבֿרטע. שוין אין דרויסן האָב איך אָפּגעשטעלט איינעם פֿון די פּאַסאַזשירן און געפֿרעגט אים אויף מײַן צעקאַליעטשעטן מאָלדאַוויש, וווּ עס געפֿינט זיך די קאָטאָווסקי־גאַס.

ערשט איצט האָט ער מיך אָפּשאַצעריש באַטראַכט מיט איין קוק — פֿון קאָפּ ביז די פֿיס.
— דו זוכסט ציפּע פּאָרטנוי… די הויפּט־בוכהאַלטערין? — האָט בײַ אים מײַן אויסזען אַרויסגערופֿן די פֿראַגע, וואָס ער האָט אויף איר אַליין געענטפֿערט: — זי דאַרף איצט זײַן אין פּרימעריִע…

און ער האָט מיר אָנגעוויזן מיטן פֿינגער, וווּהין צו גיין. לאָזט זיך אויס, אַז די נעמען פֿון די גאַסן האָט מען שוין געביטן אויף נײַע, אין הסכּם מיט די „נאַציאָנאַלע ענדערונגען‟; הייסט איצט די הויפּט־גאַס אינעם דאָרף נישט „28סטער יוני‟, נאָר ווידער „קאַראָל דער צווייטער‟. אויך דער „דאָרפֿסראַט‟, די איצטיקע „פּרימעריִע‟, האָט געביטן זײַן שילד און די פֿאָן — פֿון רויט אויף דרײַקאָלאָר. ערגעץ אין מיטן דער הויפּט־גאַס איז געשטאַנען אַ צוויי־גאָרנדיקער בנין, אויפֿגעבויט פֿון קאַלכציגל ערגעץ אין די 1960ער יאָרן. אַזעלכע בנינים, געבויט לויט איין פּראָיעקט, האָט מען געקאָט זען אין אַ סך דערפֿער און ראַיאָן־צענטערס פֿון מאָלדאַוויע.

די הויפּט־בוכהאַלטערין האָב איך גיך געפֿונען; ריכטיקער, דאָס סימפּאַטיש מיידל אין דער פּרימעריִע, וואָס כ’האָב בײַ איר געפֿרעגט, האָט מיך צוגעפֿירט גלײַך צו דער טיר אויפֿן צווייטן גאָרן, וווּ ס’האָט זיך געפֿינען די בוכהאַלטעריע.
צווישן די דרײַ פֿרויען אינעם צימער איז נישט שווער געווען צו טרעפֿן, ווער איז פֿון זיי ציפּע פּאָרטנוי. אמת, די מאַמע האָט זי מיר אויסגעמאָלט אַ סך ייִנגער, אַזוי ווי די מאַמע האָט זי פֿאַרגעדענקט מיט אַ צען יאָר צוריק בײַ זייער לעצטער טרעפֿונג. הײַנט וואָלט די מאַמע זי שוין נישט גערופֿן מיטן צונאָמעניש „געלע‟; די אַמאָליקע מיידלשע „געלקייט‟ האָט זיך בלויז ערטערווײַז דורגעשלאָגן אויף איר גרויען קאָפּ האָר, אַקוראַט צוגעקעמט און אויסגעלייגט.

כ’האָב זי גלײַך אָנגעהויבן רופֿן מומע ציפּע, ווי כ’וואָלט זי געקענט אַ שאָק מיט יאָרן. צוריק גערעדט, האָט די מאַמע נישט איין מאָל אַרײַנגעפֿלאָכטן אין אירע פּיאַטראַנעשטער מעשׂיות אויך די געשיכטעס מיט „ציפּקע די געלע‟.
די ערשטע ווערטער, וואָס כ’האָב דערהערט פֿון דער מומע ציפּע, זײַנען געווען וועגן עסן.

— כ’וווין דאָ נישט ווײַט, וועלן מיר אַרײַנגיין צו מיר… דו מוזסט עפּעס איבערכאַפּן…
כ’האָב זי קוים צוגערעדט, אַז מע דאַרף עס נישט טאָן — כ’בין זאַט; אַז כ’וואָלט גערן געווען וואָס גיכער באַקומען די נייטיקע ספּראַווקע און זיך אומקערן אַהיים.
— כ’האָב אייערנעכטן, באַלד נאָכן טעלעפֿאָן־שמועס מיט דײַן מאַמען, גערעד וועגן דעם מיט אונדזער נאַטשאַלניק… נאָך מיטאָג וועסטו דאָס פּאַפּירל באַקומען…
— אויב אַזוי, — האָב איך פֿאָרגעלייגט, — אַז כ’בין שוין דאָ, וואָלט איך טאַקע געוואָלט זיך דורכשפּאַצירן איבער מײַן מאַמעס שטעטל… קיין בעסער געלעגנהייט און אַזאַ וועגווײַזער, ווי איר, מומע ציפּע, איז נישט צו געפֿינען.
— אייסעך… — האָט זיך פֿאַררייטלט די מומע ציפּע, — דעם אמת געזאָגט, איז נישטאָ וואָס צו ווײַזן. דאָס שטעטל, וואָס דײַן מאַמע און איך געדענקען, איז פֿאַרברענט געוואָרן שוין אין די ערשטע מלחמה־טעג.

מיר זײַנען אַרויסגעגאַנגען פֿון דער „פּרימעריִע‟ און זיך געלאָזט גיין מיטן גלײַכן וועג פֿון דער הויפּט־גאַס, וואָס איז געלעגן ווי אין אַ ברייטער קאָריטע. פֿון ביידע זײַטן, אויף די שיפּויִם — די הויפֿן אַרומגעצאַמט מיט נידעריקע גראָבע צאָמען פֿון קאַלכשטיינער, — האָבן זיך געהויקערט די שטיבלעך, געבויט פֿון אויסגעפֿורעמטע ליימענע ציגל־לאַמפּאַטשן, און ציכטיק אָפּגעקאַלכט; בלויז אונטן איבערן פֿונדאַמענט, האָט די ווענט אַרומגעצייכנט אַ ברייטער טונק־בלויער פּאַס. טיפּישע פּויערישע כאַטעס מיט פּריזבעס און הילצערנע גאַניקעס פֿון פֿאָרנט, בײַ וועמען געדעקט מיט בלעך, בײַ וועמען מיט שינדל, און בײַ געציילטע באַלעבאַטים — מיט שיפֿערטאָוולען, ווי אַ מין לוקסוס. די פֿרוכטן־ביימער אין הויף האָבן שוין צוגעזאָגט אַ רײַך גערעטעניש. קיין מענטשן האָט מען כּמעט נישט געזען — נישט אין די הויפֿן און נישט אויף דער גאַס. דאָס לעבן פֿון אַ פּויער האָט איצט געטאָגט אין פֿעלד פֿון קאַיאָר ביז שפּעט אין אָוונט.

די מומע ציפּע, איבערגעדעקט דעם קאָפּ מיט אַ דינער ליכטיקער פֿאַטשיילקע, באַזעצט מיט שיטערע רויטע בלומען, האָט יעדעס מאָל אויסגעשטרעקט די האַנט — אָט אין איין זײַט, אָט אין דער צווייטער — און געטײַט מיטן פֿינגער אין פּוסטן רוים אַרײַן. מיט די אויגן האָט זי פֿאַר זיך געזען דעם הײַנט, און מיט איר שׂכל און נשמה — דעם אמת, וואָס האָט זיך דאָרט אײַנגעבאַקן און געווייטיקט.

— דײַן זיידנס שטיבל איז געשטאַנען אינעם שמאָלן ליקל, — האָט זיך געהערט דאָס שטילע קול פֿון מײַן וועגווײַזערין, — אַזוי האָט מען עס טאַקע גערופֿן, „דאָס שמאָלע ליקל‟…

זי האָט אויסגעשטרעקט די האַנט אַרויף, צו דער זײַט, וווּ ס’האָט זיך געריסן מיטן פֿריש־באַגילטן קופּאָל אין בלוי־צעמאָרעטן הימל דער קלויסטער און צוגעגעבן:
— דער קלויסטער איז דאָרט פֿריִער אויך געשטאַנען, נישט אַזאַ אויסגעפּוצטער ווי איצט, און לעבן דעם קלויסטער, פֿופֿצן־צוואַנציק שפּאַן פֿון אים, איז געווען די שנײַדערישע שיל… ביז מ’האָט אין 1940, ווען די סאָוועטן זײַנען אַרײַנגעקומען, געשלאָסן אי די שיל, אי דעם קלויסטער.

מיר האָבן פֿאַרקערעוועט אויף רעכטס און ס’האָט באַלד אַ צי געטאָן אַ פֿײַכט ווינטל — אַ סימן, אַז מיר האָבן זיך דערנענטערט צום טײַך נעסטער. און דאָ האָב איך עס דערזען… אַ פֿירעקיקער שטח, געדיכט באַזעצט מיט אַלטע מצבֿות. זיי האָבן זיך געטוליעט איין מצבֿה צו אַן אַנדערער — צי געוואָלט פֿאַרשטעלן איינע די צווייטע פֿון אַ סכּנה, צי פֿון איר זיך באַהאַלטן הינטער דער פּלייצע פֿון אַ צווייטער; אַ צאָל מצבֿות האָבן זיך געוואַלגערט אויף דער ערד, ווי אונטערגעהאַקט, די אַנדערע — זײַנען געליגן איינע אויף דער אַנדערער שטאַבעלווײַז; און צווישן זיי האָבן זיך ווילד צעוואַקסן גרעזער… ס’האָט אויסגעזען, ווי אַ שרעקלעכער שטורעם־ווינט האָט זיי מיט יאָרן צוריק אויסגעוואָרצלט פֿון זייערע קרקות און אַהער אַריבערגעטראָגן און אָנגעוואָרפֿן.

כ’האָב אַ קוק געטאָן אויף מײַן באַגלייטערין.
— דאָס איז דער פּיאַטראַנעשטער בית־עולם? — האָב איך אַ פֿאַרצווייפֿלטער געפֿרעגט, — וועדליק דעם, וואָס די מאַמע האָט מיר דערציילט, האָט ער זיך היפּש געצויגן לענג־אויס דעם טײַך…

נישט אָפּרײַסנדיק דעם בליק פֿון די מצבֿות, ווי זי וואָלט זיי געציילט און מורא געהאַט צו פֿאַרלירן דעם חשבון, האָט די מומע ציפּע שטיל געזאָגט:
— ס’איז נישט דער בית־עולם… איך רוף דאָס אָרט „חרטה־פּלעצל‟…

זי האָט זיך אויסגעדרייט מיטן פּנים אויף מיזרח און ווידער אָנגעוויזן מיט דער האַנט:
— דער בית־עולם… ריכטיקער, וואָס ס’איז פֿון אים געבליבן, געפֿינט זיך אינעם אַנדערן עק פּיאַטראַנעשט… — און פּלוצעם געזאָגט, אַרײַנקוקנדיק מיר אין די אויגן: — פֿאָרט איר, הייסט עס, אויך אַוועק… קיין ישׂראל?..

זי האָט זיך צוגעזעצט אויף דער באַנק — צוויי הויכע פּניאָקעס און אַ ברעט, צוגעקלאַפּט פּאָפּעריק. כ’האָב די באַנק פֿריִער נישט באַמערקט, מעגלעך, צוליב דעם הויך גראָז אַרום איר, צי ווײַל דאָס בערגל מצבֿות האָט פֿאַרכאַפּט מײַן אויג.

— די מאַמע האָט דיר, מסתּמא, דערציילט די געשיכטע וועגן דעם אַלטן דיין, ר’ אירמע…
— יאָ… אַוודאי. דאָס האָט ער געמוזט אַנטלויפֿן פֿונעם שטעטל און זיך באַהאַלטן אינעם „רבינס הייל‟…
— ריכטיק, אָבער איך מיין די אַנדערע געשיכטע, וואָס האָט פּאַסירט אין גיכן נאָך דער מלחמה… — דערזען מײַן פֿאַרלוירענעם בליק, האָט זי גערעדט ווײַטער: — כ’פֿאַרשטיי, יעדער האָט זיך זײַן מיין אויף דעם: ווער סע גלייבט, ווער ס’מאַכט אַוועק מיט דער האַנט…

אַ ווײַלע האָט זי געשוויגן, ווי געזוכט עפּעס דאָרט בײַ זיך אין זכּרון, ווי עס טרעפֿט, ווען מע וויל אין אַ זאַך פֿאַרגעסן, און עס לאָזט זיך נישט צו פֿאַרגעסן. זי האָט, אַפּנים, די געשיכטע געפֿונען און זי שטילערהייט אָנגעהויבן פֿון זיך אַרויסציִען, ווי זי פֿלעגט נאָך אַ מיידל, צוזאַמען מיט מײַן מאַמען, זיצן אויף דער פּריזבע און אַרויסציִען פֿון אַן אָפּגעניצעוועט וועסטל־”מאָן־אַמי” דעם וואָלענעם פֿאָדעם, און אים אָנוויקלען אויף מײַן מאַמעס אונטערגעשטעלטע הענט…

אין גיכן נאָך דער מלחמה, נאָך איידער די סאָוועטן האָבן אָנגעהויבן אַרײַנצוטרײַבן די בעסאַראַבער פּויערים אין קאָלכאָזן; קאָנפֿיסקירן בײַ זיי דאָס לעצטע עוף און בהמה; אויסשאַרן פֿון די אַמבאַרן ווי אַ זערנע תּבֿואה; נאָך איידער דעם גרויסן הונגער, וואָס האָט אײַנגעשלונגען אין זײַן טריפֿענעם בויך גאַנצע דערפֿער, — האָט זיך פֿאַרשפּרייט אַ קלאַנג, אַז אין די נעכט, בעת דער פֿולער לבֿנה, גייט איבער פּיאַטראַנעשט אַרום אַ געשפּענסט. עס ערשטע מאַכט עס אַ רונדע אַרום דעם אָרט, וווּ ס’איז געווען דאָס שטעטל; הייבט זיך אַרויף אויפֿן בערגל צו די פֿאַרשׂרפֿטע ציגל און פֿאַרקוילטע ברעווענעס, געבליבן פֿון דער קאָוועלישע שיל, שאָקלט זיך אַ פּאָר ווײַלעס, זאָגט, אַפּנים, אַ קאַפּיטל תּהילים, און לאָזט זיך אַראָפּ צום דאָרף. בײַ דער כאַטע, לעבן וועלכער דאָס געשפּענסט שטעלט זיך אָפּ, געשעט אין גיכן אַן אומגליק, דהײַנו: אָדער דער באַלעבאָס ווערט פּלוצעם קראַנק און שטאַרבט, אָדער די טראָגעדיקע באַלעבאָסטע מפּלט; אָדער די קו פּגירט; אָדער די כאַטע ווערט פֿאַרברענט, אַ קיצער, אַן אָנשיקעניש!

דאָס גאַנצע דאָרף האָט געוואָרפֿן ווי אין קדחת. מ’איז געלאָפֿן צום גלח, צו דער אַלטער ציגײַנערטע די טרעפֿערקע, וואָס אַפֿילו די רומענער האָבן זי מורא געהאַט צו טשעפּען — עס האָט נישט געהאָלפֿן! נאָך אַ זאַך: אַזוי ווי דאָס געשפּענסט, איידער עס איז אַרײַנגעגאַנגען אין דאָרף, איז עס געבליבן שטיין אַ ווײַלע בײַם דיינס פֿאַרברענטן שטיבל, האָבן די אַלטע תּושבֿים זיך משער געווען, אַז אין די נעכט פֿון דער פֿולער לבֿנה גייט איבערן דאָרף אַרום דער גײַסט פֿונעם אַלטן דיין. ער מישפּט די לײַט, וועלכע האָבן געווילדעוועט אין שטעטל, געהרגעט, געראַבעוועט, פֿאַרגוואַלדיקט מיידלעך און פֿרויען און אונטערגעצונדן די ייִדישע הײַזער נאָך איידער די רומענער האָבן זיך צוריק אומגעקערט… ער שטראָפֿט אויך יענע, וועלכע האָבן זיך נישט געשעמט אויסצוגראָבן די אַלטע מצבֿות פֿונעם ייִדישן בית־עולם און זיי אויסניצן אין זייער ווירטשאַפֿט: מאַכן צאָמען אַרום הויף, אויפֿשטעלן פֿון זיי ווענט פֿאַר שטאַלן, אויסלייגן פֿון זיי אַ שטיינערנע סטעזשקע פֿונעם הויפֿטירל ביז דער טיר פֿון הויז.

matseyvaאין אַ זונטיק האָט דאָס גאַנצע דאָרף אָנגעהויבן צונויפֿטראָגן צו דעם „פּלעצל‟ פֿאַרשידענע חפֿצים, אַוועקגעשלעפּט פֿון די ייִדישע הײַזער, ברענגען אויף פֿירלעך די מצבֿות, וואָס מ’האָט נאָך געקאָנט אַרויסקאַלופּען פֿון ווענט און צאָמען… די חפֿצים האָט מען פֿאַרברענט אין אַ שײַטער, און די אָנגעוואָרפֿענע מצבֿות זײַנען געבליבן ליגן.

דאָס געשפּענסט האָט זיך מער נישט באַוויזן, און מ’האָט אין דעם גיך פֿאַרגעסן. אַן אַנדער אָנשיקעניש איז געפֿאַלן בעסראַראַביע, און נישט בלויז פּיאַטראַנעשט, נאָר אויך אַלע אַנדערע דערפֿער — אַ מסוכּנע טריקעניש און דערנאָך אַ טייטלעכער הונגער.

— איך בין קיין פּיאַטראַנעשט געקומען שפּעטער, אין די פֿופֿציקער, — האָט זיך דערמאָנט די מומע ציפּע, — געמיינט, עמעצן טרעפֿן, ווער עס ווייסט עפּעס וועגן דעם אומקום פֿון מײַנע עלטערן… כ’האָב דאָ געטראָפֿן נאָך אַ צוויי ייִדישע משפּחות; זיי זײַנען דערנאָך איבערגעפֿאָרן קיין בעלץ… און איך בין געבליבן דאָ… דורכגעמאַכט בוכהאַלטער־קורסן… די נאַטשאַלסטווע באַציט זיך צו מיר גוט… וווּהין זאָל איך פֿאָרן אַליין?

די לעצטע ווערטער, ווי ס’האָט זיך מיר אויסגעדאַכט, האָבן מער געקלונגען ווי אַ פֿראַגע פֿאַר זיך, אָדער אַ פֿאַרענטפֿער פֿאַר מיר, הלמאַי האָט זי, נאָך אַלעמען, וואָס מיטן שטעטל און די ייִדן איז דאָ געשען, אָפּגעלעבט אינעם דאָרף אַ לעבן.
צוריק אַהיים האָב איך זיך אומגעקערט מיטן זעלבן “פּאַזיק”. דער מומע ציפּעס נאַטשאַלניק האָט געהאַלטן וואָרט — דאָס פֿירעקיק צעטעלע מיט די “וויכטיקע פּרטים” וועגן מײַן מאַמען איז געלעגן אין מײַן טאַש, צוזאַמען מיטן פּעקעלע “צו דערקוויקן דאָס האַרץ”, אַרײַנגערוקט מיר פֿון מײַן מאַמעס חבֿרטע. די זון האָט זיך שוין געזעצט הינטערן פֿעלד, פֿאַרפֿלאַנצט מיט צוקער־בורעקעס. אַ ייִנגל, האָב איך נישט געקאָנט זיך פֿאָרשטעלן, ווי אַזוי קומט עס פֿאָר, אַז פֿון אַ בורעק באַקומט זיך צוקער, ביז מיר האָבן מיטן קלאַס נישט באַזוכט די צוקער־פֿאַבריק.

אין דער ווײַטנס האָט זיך געגוידערט אונטער די לעצטע שראַלן דער פּיאַטראַנעשטער באַרג. אַן אָראַנזש־פֿאַרב האָט זיך איבער אים צעגאָסן, געמאַכט נאָך שוואַרצער און אָפּשרעקעוודיק די גרויסע און קלענערע הייל־לעכער. איינע פֿון זיי האָט מען אַמאָל גערופֿן דעם “רבינס הייל”. ווער געדענקט נאָך הײַנט דעם נאָמען? פֿון די פֿאַרברענטע בעסאַראַבער שטעטלעך האָט זיך עס אָנגעהויבן, און איצט פֿאַרלאָזן די ייִד דאָס גאַנצע לאַנד.

… די וואָס האָבן זיך געראַטעוועט, אַרויס פֿונעם ברענענדיקן שטעטל פֿאַרשוואַרצט, פֿאַרוווּנדיקט, קוים מיט אַ מלבוש אויפֿן הוילן לײַב, אייניקע באָרוועסערהייט, — האָבן זיך געשלעפּט איבערן שמאָלן האַרטן וועג, געבליבן אָן אַ היימיש ווינקל, אָן אַ ברעקל ברויט — אויף הפֿקר. זיי האָבן נאָך אַפֿילו נישט באַוויזן צו פֿאַרשטיין, וואָס ס’איז מיט זיי און זייערע נאָענטע ערשט געשען, און פֿאַר וואָס קומט עס זיי? פֿאַרטויבט פֿון אייגענע און פֿרעמדע געשרייען און קוויטשערײַען, פֿון דעם שוידער אַרום־און־אַרום, קוים כאַפּנדיק די פֿרימאָרגנדיקע לופֿט, אָנגעזעטיקט מיט סמאַלענע, רויך און שטויב, האָבן זיי אַוודאי און אַוודאי נישט געקאָנט וויסן, אַז זיי געפֿינען זיך ערשט בײַם סאַמע אָנהייב פֿון אַ לאַנגן סכּנותדיקן וועג, וואָס גאָט אַליין ווייסט נאָך נישט, וווּהין דער גורל וועט יעדן פֿון זיי פֿאַרטרײַבן.

דער אַלטער דיין ר’ אירמע איז זיי געקומען אַנטקעגן. זיך אָנגעשפּאַרט אויף אַ פֿאַרטריקנטער צווײַג, געפֿונען אויפֿן וועג, איז ער געבליבן שטיין אַנטקעגן די דערשלאָגענע און פֿאַרלוירענע בני־עיר זײַנע. ער האָט איצט דערמאָנט אַ דאָרפֿישן פּאַסטעך, וואָס באַטראַכט זײַן טשערעדע ציגן און שאָף. צי האָבן זיי אים דערקענט? זיי האָבן דערוואַרט איצט פֿון דעם זקן, וואָס איז ווי פֿון הימל אַראָפּ, נאָר איין זאַך — ער זאָל זיי ערגעץ אַוועקפֿירן פֿון דעם טייטלעכן אָרט, וואָס איז נאָך נעכטן געווען זייער היים… און דער זקן האָט עס פֿאַרשטאַנען:

— גייט נאָך מיר, ייִדישע קינדער! — האָט ער אויסגעשריִען, און זיך געלאָזט צום „רבינס הייל‟…

זינט דעמאָלט אָן האָט מער קיינער נישט געהערט ניט פֿון דעם אַלטן דיין ר’ אירמע, ניט וועגן דעם הייפֿל פּליטים. דער פּיאַטראַנעשטער באַרג קען היטן סודות.

*גריגאָרי קאָטאָווסקי (1925-1881) — רויטער קאָמאַנדיר, אַ געוועזער גזלן
 **וויי, איז צו די אויערן, וואָס מוזן עס הערן (תּלמוד)
 ***סיגוראַנצאַ — געהיים־פּאָליציי אין קיניגלעכער רומעניע
 ****קוזאַ און גאָגאַ — צוויי רומענישע פֿאַשיסטן

אויגוסט 2017, ברוקלין, ניו־יאָרק

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s